ГУР’АНИ-КӘРИМИН «НҮМУНӘ» ТӘФСИРИ ӘСАСЫНДА

Бисмиллаһиррәһманиррәһим

Суал 1: Нә үчүн залым вә ҝүнаһкар инсанлардан бир һиссәси не’мәтләр ичиндә гәрг олмушдур?

Ҹаваб: Јухарыдакы суал чохларыны дүшүндүрүр. Гур’ани-кәримин ајәләринә әсасән, беләләри ислаһедилмәз олдугларындан, јараныш ганунлары вә ирадә азадлығына әсасән өз башына бурахылмышлар. Аллаһ тәрәфиндән верилмиш бу мөһләт, әслиндә онлары учурума апарыр. «Али-имран» сурәсинин 178-ҹи ајәсиндә бујурулур: «Күфр едәнләр, онлара вердијимиз мөһләти өзләри үчүн хејирли билмәсинләр. Биз онлара мөһләт веримишик ки, ҝүнаһларыны даһа да артырсынлар. Онлар үчүн зәлиледиҹи бир әзаб вардыр».

Бә’зи ајәләрдән мә’лум олур ки, бә’зән Аллаһ залым вә ҝүнаһкарлара вердији не’мәтләри һәдсиз дәрәҹәдә артырыр вә онлар ләззәт ичиндә хумарландыглары заман, гәфилдән онлары бүтүн не’мәтләрдән мәһрум едир. Мисилсиз фираванлыгдан сонра гәфил сәфаләт вә зәлаләт һәмин инсанлар үчүн бөјүк әзаба чевирилир. «Ән’ам» сурәсинин 44-ҹү ајәсиндә охујуруг: «Онлар едилмиш хәбәрдарлыглары унутдуглары бир ан бүтүн не’мәт гапыларыны онларын үзүнә ачдыг ки, шадлансынлар. Сонра исә гәфилдән бүтүн вердикләримизи ҝери алдыг. Бунунла да, онлар һәдсиз нараһатлыға дүчар олдулар».

Тәсәввүр един ки, бир залым, көврәк будаглары гыра-гыра үзүјухары, дајанмадан ағаҹа дырмашыр. Јухары галхдыгҹа, даһа да шад олур. Анламыр ки, нә гәдәр јухарыдан јыхылса, бир о гәдәр дә чох әзиләҹәкдир. Гәфил туфан гопур вә бир ан әввәл шадлыгдан ојнајан сүмүкләр јерә гахылыб, хынҹым-хынҹым олур.

Суал 2: Һал-һазырда беһишт вә ҹәһәннәм мөвҹуддурму?

Ҹаваб: Әксәр Ислам алимләринин фикиринә ҝөрә, һал-һазырда һәм беһишт, һәм дә ҹәһәннәм мөвҹуддур. Гур’ани-кәримин мүхтәлиф ајәләриндә бу фикир јетәринҹә ајдын тәсдигләнир. «Төвбә» сурәсинин 89-ҹу ајәсиндә бујурулур: «Аллаһ онлар үчүн әбәди галаҹаглары, алтындан чајлар ахан ҹәннәтләр һазырламышдыр».

Башга бир сурәдә охујуруг: «Анд олсун ки, башга бир дәфә (Мәһәммәд әлејһиссәлам Ҹәбраил мәләји) әбәди беһиштдә јерләшдији Сидрәтүл-Мүнтәһанын јанында ҝөрмүшдүр»^[1]. Гејд едәк ки, бу ајәләр Пејғәмбәрин (с) ме’раҹ сәфәринә аиддир.

«Тәкасур» сурәсиндә исә белә бујурулур: «Әҝәр елмүл-јәгинә малик олсајдыныз, мүтләг ҹәһәннәми мүшаһидә едәрдиниз»^[2].

Беһишт вә ҹәһәннәмин һал-һазырда мөвҹудлуғуну тәсдиг едән мө’тәбәр һәдисләр кифајәт гәдәрдир. Бу һәдисләр арасында Ме’раҹ һәдисләри хүсуси јер тутур. Мөвҹудлуғуна дәлилләр ҝәтирдијимиз, бир заман Адәмин олдуғу беһишт дејилдир. Бу ҝүнки беһишт вә ҹәһәннәм, инсанларын хејир вә шәр әмәлләриндән асылы олараг ҝенишләнмәкдәдир.

Суал 3: Һансы шәхсләрдән мәсләһәт алмаг олар?

Ҹаваб: Шүбһәсиз ки, һәр адамла мәсләһәтләшмәк инсана хејир ҝәтирмәз. Характерҹә зәиф вә нөгсанлы мәсләһәтчинин ҝөстәрдији јол, инсаны учурума апара биләр. Әли (ә) бујурур: «Үч гәбил инсанла мәсләһәтләшмә: Пахыл, горхаг вә тамаһкар инсанларла. Пахыл сәни касыбчылыгла горхудуб, башгаларына әл тутмагдан чәкиндирәр. Горхаг мүһүм ишләрин јеринә јетирилмәсинә мане олар. Тамаһкар исә, вар-дөвләт вә вәзифә газанмаг хатиринә, зүлмә мәрһәмәт дону ҝејиндирәр»^[3].

Ислам дининдә мәсләһәт истәјән адама хәјанәт едиб сәһв јол ҝөстәрмәк, бөјүк ҝүнаһлардан һесаб олунур. Билмәдијин бир ишдә, һәтта гејри-мүсәлмана мәсләһәт вермәк бөјүк ҝүнаһдыр.

Имам Сәҹҹад (ә) бујурур: «Сәндән мәсләһәт истәјәнә билдијин ишләрдә мәсләһәт вермәли, билмәдијин мәсәләләрдә ону билән шәхсин јанына ҝөндәрмәлисән. Мәсләһәт алдығын адамы, көнлүнә јатмајан мәсләһәтинә ҝөрә, гынамамалысан»^[4].

Суал 4: Адәмин өвладлары киминлә евләнди?

Ҹаваб: «Ниса» сурәси бу ајә илә башлајыр: «Сизи тәк бир шәхсдән хәлг едән, ондан зөвҹәсини јарадан вә онлардан да бир чох киши вә гадынлар төрәдән Рәббиниздән горхун».

Ислам дүшмәнләринин фәалијјәт истигамәтләриндән бири дә, мүбаһисә доғура биләҹәк дини мәсәләри савадсыз мүсәлманлар арасында гызышдырмагдыр. Јухарыдакы ајә, динини севән инсана кифајәт гәдәр мә´лумат верир. Буна бахмајараг, Ислам алимләри ајә вә һәдисләрә әсасланараг, шүбһә доғраҹаг бүтүн мәсәләләрә ајдынлыг ҝәтирирләр.

Бир груп алимин фикринә ҝөрә, Адәмин өвладлары Адәмдән әввәлки инсан нәслинин галыглары илә евләнмишләр. Рәвајәтләрә ҝөрә, Адәм јер үзүндә һеч дә илк инсан олмајыб. Елм дә бу фикри тәстигләјир. Гәдим инсан мәскәнләриндә апарылан тә´дигатлар ҝөстәрир ки, јер үзүндә һәјат милјонларла ил бундан әввәл башламышдыр. Һансы ки, Адәмин, јаранышындан елә дә бөјүк заман кечмәмишдир. Тәбии ки, һәмин нәсил Адәмин јараныш заманында өз сон ҝүнләрини јашајырды. Адәмин өвладларынын һәмин инсанларла евләнмәси там мәнтигә ујғундур.

Суал 5: Дәстамаз вә ја гүсл әвәзинә әлләри торпаға вуруб алын вә әлләрин үстүнә чәкмәјин фајдасы нәдир?

Ҹаваб: Јәгин ки, сөһбәтин тәјәммүмдән ҝетдијини анладыныз.

Тәјәммүмүн илкин фајдасы одур ки, ибадәт үчүн дәстәмаз алмаға вә ја гүсл вермәјә имканы олмајан шәхс, ибадәтини тә’хирә салмыр. Инсанын алны, онун ән шәрафәтли бәдән наһијәләриндәндир. Инсан өз кичиклијини е’тираф едир. Демәк, тәјәммүм өзү бир ибадәтдир.

Артыг елми дәлилләрлә сүбута јетирилиб ки, торпаг ҝүҹлү парчалама хүсусијјәтинә маликдир. Мәһз бу хүсусијјәтинә ҝөрә, инсан вә һејван ҹәсәдләри торпагда дәфн олунур. Истәнилән башга мүһитдә горхулу кечиҹи хәстәликләр төрәдә биләҹәк ҹәсәдләр, гыса бир мүддәтдәт торпағын тә’сири илә парчаланыр вә зәрәрсизләшдирилир. Бурадан белә нәтиҹә чыхыр ки, торпаг да, су кими өзүнәмәхсус тәмизләјиҹи кејфијјәтләрә маликдир. Тибби нөгтеји-нәзәрдән тәмиз вә ҝүнәшли һава алтында олан торпаг тәјәммүм үчүн даһа да јарарлыдыр. «Маидә» сурәсинин 6-ҹы ајәсиндә бујурулур: «...Су тапмасаныз, пак торпагла тәјәммүм един, ондан үзүнүзә вә әлләринизә чәкин. Аллаһ сизи чәтинлијә салмаг истәмәз. Лакин о сизи пак етмәк, сизә олан не’мәтини тамамламаг истәјир ки, бәлкә шүкр едәсиниз».

Суал 6: Залымы бағышламаг олармы?

Ҹаваб: Гур´анда бу барәдә белә бујурулур:

«Нә зүлм един, нә дә зүлмә баш әјин»^[5].

«Бағышламағыныз мүттәгилијә даһа јахындыр»^[6].

«Бағышласынлар! Аллаһын сизи бағышламағыны истәмирсиниз?»^[7].

Һәзрәти Әли (ә) «Нәһҹүл-бәлағә»дә бујурур: «Аллаһын һөкмүнә баш әјәҹәкләри ана гәдәр залымларла вурушун».

Илк бахымдан белә ҝөрүнә биләр ки, бә’зән «вуруш», бә’зән исә «бағышла» демәклә, јухарыдакы ҝөстәришләр арасында зиддијјәт вардыр. Гејд едәк ки, бағышламағын шәраити вардыр. О заман бағышламаг олар ки, бағышланан тәрәф суи-истифадә едиб, өз зүлмүнү артырмасын. Башга бир тәрәфдән, дүшмән јалныз сон вә гәти гәләбәдән сонра бағышлана биләр. Чүнки там мәғлуб едилмәмиш дүшмәндән јени тәһлүкәләр ҝөзләнилир.

Һәзрәт Әли (ә) бујурур: «Дүшмәнә галиб ҝәләндә, бу гәләбәнин зәкаты олараг ону бағышла»^[8].

Амма ҝүҹдән дүшмәмиш дүшмәни бағышламагла, инсан зүлмә разы оланлардан һесаб едилә биләр.

Суал 7: Аллаһ өз бәндәсини даш үрәкли едәрми?

Ҹаваб: Аллаһ-тәала Гур’анын бә’зи ајәләриндә кимләринсә гәлбини даша дөндәрдијини хәбәр верир. Бир һалда ки, бу иш Аллаһ тәрәфиндән баш верир, инсан нә үчүн ҝүнаһкар сајылмалыдыр?

Диггәт етсәк, ҝөрәрик ки, үрәјин даша дөнмәси Аллаһ тәрәфиндән бир ҹәзадыр. Демәк, инсан Аллаһын гәзәбинә сәбәб олаҹаг ҝүнаһлара јол верир вә дашүрәклиликлә ҹәзанландырылыр. Мәсәлән, «Төвбә» сурәсинин 77-ҹи ајәсиндә белә бујурулур: «Аллаһа вердикләри вә’дә хилаф чыхдыгларына ҝөрә, Аллаһ да онларын үрәкләринә говушаҹаглары гијамәт ҝүнүнә гәдәр нифаг салды». «Ибраһим» сурәсинин 27-ҹи ајәсиндә исә белә дејилир: «Аллаһ иман ҝәтирәнләри дүнјада вә ахирәтдә мөһкәм бир сөзлә сабит гәдәм едәр. Аллаһ залымлары јолундан аздырар».

Инсанын өз әмәлиндән доған бу пис нәтиҹә, онун ирадә азадлығына гәтијјән зидд дејилдир. Мәсәлән, спиртли ички ичән инсан анламалыдыр ки, ағлы башындан чыхаҹаг вә үзүнә ҹинајәт гапылары ачылаҹаг. Мәсәлән, адам өлдүрәҹәк. Бу шәхс сәрхош олдуғуну бәһанә ҝәтириб, адам өлдүрмәк фикириндә олмадығыны иддиа етсә дә, мәс’улијјәтдән гача билмәз.

Аллаһ-тәаланын бир инсаны доғру јола јөнәлдиб, о бирини зәлаләтә салмасынын әсил сәбәби, һәмин инсанларын әввәлки хејир вә ја шәр әмәлләриндә ахтарылмалыдыр.

Суал 8: Нә үчүн инсанлар фәргли доғулур?

Ҹаваб: Әҝәр Аллаһ әдаләтлидирсә, нә үчүн бири исте’дадлы, о бири исә исте’дадсыз, бири ҝөзәл, о бири исә чиркин доғулур?

Инсанларын фәргли доғулмасынын бир сәбәби, иҹтимаи вә фәрди чатышмамазлыгларыдыр. Мәсәлән, вар-дөвләтли инсанларын өвладлары фәгирләрин өвладларына нисбәтән сағлам, ҝөзәл вә исте’дадлы олурлар. Ҹәмијјәти варлы вә касыба бөлән исә, Аллаһ дејилдир. Амма инсанлар арасындакы фәргләрин бир һиссәси јараныш ганунларындан доғур. Әҝәр инсанлар фәргләндирилмәсәјдиләр, бир заводун истеһсал етдији мәһсул кими бир-бирләринә охшајар вә һәјат марагсыз оларды. Дүнјада ики там ејни инсанын олмамасы ҝөзәллик дејилми?!

Бир шеји дә гејд едәк ки, ҹәмијјәт дә инсан организми кими мүхтәлиф ә’залара еһтијаҹлыдыр. Камил инсанын ҝөзә, гулаға, дилә еһтијаҹы олдуғу кими, камил ҹәмијјәт дә мүхтәлиф саһәләрдә зөвглү вә исте’дадлы инсанлара еһтијаҹлыдыр. Амма бу о демәк дејил ки, бәстәкар јахшы јашамалы, фәһлә исә, касыбчылыгла өмүр сүрмәлидир. Инсанын гәбул етдији гиданын енержи организмин бүтүн үзвләринә пајландығы кими, ҹәмијјәтин дә газанҹы бүтүн тәбәгәләрин еһтијаҹлырын өдәмәлидир. Ҹәмијјәтдә ме’марын өз, фәһләнин дә өз иш саһәси вар. Һәр бир инсан Аллаһдан алдығы исте’дад пајы гәдәриндә дә мәс’улијјәт дашыјыр.

Суал 9: Һидајәт нәдир?

Ҹаваб: «Һидајәт» доғру јола јөнәлтмә, доғру јол ҝөстәрмә мә’насыны верир. «Та-һа» сурәсинин 50-ҹи ајәсиндә бујурулур: «Аллаһымыз һәр шеји јаратды, сонра исә, онлары һидајәт етди».

«Һидајәт» кәлмәсинә Гур’анын мүхтәлиф јерләриндә тез-тез тәсадүф олунур. Бу сөз әсасән, ики мә’нада ишләнмишдир:

1. Тәквини һидајәт

Тәквини һидајәт дедикдә, бүтүн варлыг аләминин табе олундуғу низам нәзәрдә тутулур. Аллаһ-тәала өз хилгәтини, ҹанлы вә ҹансыз аләми јараныш ганунларына ујғун олараг һидајәт едир. Ҹанлы аләмин тәбии артымы, улдуз вә планетләрин низамлы һәрәкәти, тәквини һидајәтин нүмунәләриндәндир.

2. Тәшри´и һидајәт

Тәшри´и һидајәт пејғәмбәрләр, асимани китаблар васитәси илә һәјата кечир. Инсанлар пејғәмбәрләр вә китаблардан тә’лим-тәрбијә алмагла, тәкамүл јолунда ирәлиләјирләр. «Әнбија» сурәсинин 73-ҹү ајәсиндә охујуруг: «Биз, онлары әмримизлә инсанлары доғру јола јөнәлдән имамлар етдик. Биз, онлара хејирли ишләр ҝөрмәји, намаз гылыб, оруҹ тутмағы вәһј етдик».

Ајә вә һәдисләрдән белә мә’лум олур ки, тәшри´и һидајәт, башга сөзлә пејғәмбәрләр вә асимани китаблар јалныз иманлы инсанлара тә’сирли ола билир.

Суал 10: Аллаһ шејтаны нә үчүн јаратды?

Ҹаваб: Тез-тез белә суалларла гаршылашырыг: Шејтан кими алчаг бир вүҹудун јарадылмасы, һансы мәнтигә әсасланыр?

Илк әввәл ону гејд едәк ки, Аллаһ-тәала шејтаны алчаг јаратмамышдыр. Мө’тәбәр дини мәнбәләрин вердији мә’луматлара ҝөрә, шејтан узун илләр мәләкләрлә јанашы дајанмышдыр. Лакин сонрадан верилмиш азадлыгдан суи-истифадә едәрәк, түғјан гопармышдыр. Демәк, шејтан илк әввәл пак јарадылмыш, сонрадан өз истәји илә азғынлыға дүчар олмушдур.

Икинҹи бир тәрәфдән, јараныш ганунлара әсасән, зиддијјәт олмајан јердә тәрәгги дә олмаз. Шејтанын варлығы иманлы инсанлар үчүн горхулу дејилдир. Әксинә, онун төрәтдији фитнә-фәсадлар, иманлы инсанларын тәкамүлү үчүн мүһүм шәртләрдәндир.

Инсан јалныз ҝүҹлү дүшмәнлә гаршылашдығы заман өз гүввәсини сәфәрбәр едиб, ишә сала биләр. Тарихә бахын. Јалныз ҝүҹлү дүшмәнләрин һүҹумлары гаршысында ардыҹыл мүгавимәт ҝөстәрмиш милләтләр, бөјүк мәдәнијјәт јарада билмишләр.

«Нәһл» сурәсинин 99 вә 100-ҹү ајәләриндә бујурулур: «Һәгигәтән, иман ҝәтириб, јалныз өз Рәббинә тәвәккүл едәнләрин үзәриндә шејтанын һеч бир һөкмү јохдур. Шејтанын һөкмү јалныз она итаәт едиб, Аллаһа шәрик гошанлар үзәриндәдир».

Суал 11: Иблис нә үчүн Аллаһа итаәт етмәди?

Ҹаваб: «Иблис» илк дәфә Адәмә сәҹдәдән бојун гачыран шејтанын адыдыр. «Кәһф» сурәсинин 50-ҹи ајәсиндә бујурулур: «Ҹин тајфасындан олан Иблисдән савајы, һамы сәҹдә етди».

Ајәдән ҝөрүндүјү кими, Адәмә сәҹдә едилмәси әмри ҝәлән заман, мәләкләрлә бир сырада дајанмыш Иблис мәләк јох, ҹин тајфасындан имиш.

О, елә тәсәввүр едирди ки, Адәмдән үстүндүр вә о, Адәмә јох, Адәм она сәҹдә етмәлидир. Онун бу итаәтсизлији, садәҹә бир е’тираз јох, ҹидди е’тигад мәсәләси иди. Бир өмүр ибадәт етмиш, өз ибадәти сајәсиндә мәләкләр ҹәрҝәсинә гошулмуш Иблис, өз тәкәббүрү уҹбатындан анламырды ки, әслиндә Адәмә јох, Аллаһа сәҹдәдән бојун гачырыр.

Шәксиз ки, Аллаһын әмринә бојун әјиб, Адәмә сәҹдә едән мәләкләр, әслиндә Аллаһа сәҹдә едирдиләр. Иблис исә сәҹдәдән бојун гачырмагла, Аллаһын гәзәбинә дүчар олду.

Иблисин инсан өвлады илә дүшмәнчилији, бу ҝүн дә давам етмәкдәдир. Адәм вә онун өвладларыны гијамәт ҝүнүнәдәк доғру јолдан аздыраҹағына анд ичмиш Иблис, өз рәнҝарәнҝ вәсвәсәләри илә инсанлары әбәди беһиштдән мәһрум едир. О һеч заман дүшмән гијафәсиндә ҝәлмир. Неҹә ки, Адәми өз андлары илә хејирхаһ олдуғуна инандырыб чашдырмышдыса, Адәм өвладларыны да ејни үсулла ҝүнаһа сүрүкләјир.

Суал 12: Тәгва нәдир?

Ҹаваб: Гур’ани-кәримдә чох тәсадүф олунан сөзләрдән бири дә, «тәгва»дыр. Аллаһ-тәала өз бәндәләрини тәгвалы олмаға чағырыр.

«Тәгва» сөзү лүғәтдә өзүнү горумаг, чәкинмәк мә´насыны дашыјыр. Башга сөзлә тәгва, инсаны нәфс истәкләриндән чәкиндирә биләҹәк дахили бир гүввәдир. Һәзрәти Әли (ә) бујурур: «Билин еј Аллаһ бәндәләри, тәгва мөһкәм вә кечилмәз бир галадыр».

 Бә´зиләри тәгваны тиканлыгдан кечәркән әтәјини јығыб, чох еһтијатла аддымларыны атан инсанын горунмасына охшадырлар. «Тәгва кичик вә бөјүк ҝүнаһлардан узаглыгдыр», дејәнләр дә олуб. Кичик ҝүнаһлара тез-тез јол верән инсанлара «дағлар да кичик дашлардан дүзәлир» дејә, тәгваја чағырышлар олур. Әли (ә) бујурмушдур: «Тәгва бүтүн бағлы гапыларын ачары, ахирәт еһтијаты, шејтана нөкәрлик вә бәлалардан гуртулуш јолудур»^[9].

Ону да гејд едәк ки, тәгва мүхтәлиф саһәләри әһатә едир. Инсанын игтисади, ҹинси, иҹтимаи, сијаси мәсәләләрдә тәгвалы олмасы, бүтүн саһәләрдә Аллаһдан чәкинмәси, онун камала јетишмәсинин зәрури шәртидир.

Суал 13: «Лигауллаһ» нәдир?

Ҹаваб: Гур’ани-кәримдә гаршылашдығымыз кәлмәләрдән бири дә, «лигауллаһдыр». Лигауллаһ, әрәб дилиндән тәрҹүмәдә «Аллаһла ҝөрүш» мә’насыны верир. Аллаһ-тәала ҹисм олмадығымыздан онун ади ҝөзлә ҝөрүнмәси дә, сөзсүз ки, мүмкүн дејилдир. Лигауллаһ дедикдә, гијамәт сәһнәсиндә Аллаһын гүдрәтинин мүшаһидәси нәзәрдә тутулур. Аллаһын мүкафат, ҹәза, не’мәт вә әзабы бу гүдрәтин тәзаһүрләриндәндир.

Бу сөзүн башга бир мә’насы да заһир јох, ич ҝөзү илә Аллаһын варлығына шаһид олмагдыр. Инсан елә бир камиллик мәртәбәсинә чата биләр ки, Аллаһ-тәаланы санки гәлб ҝөзү илә ҝөрәр вә онун варлығына бир зәррә дә олсун шәкки галмаз. Әлбәттә ки, бу һала јалныз јүксәк паклыг, тәгва јолу илә јетишмәк олар. «Нәһҹүл-бәлағә»дә охујуруг: «Достларындан бири Һәзрәти Әлидән (ә) сорушду: «Аллаһыны ҝөрмүсәнми?». Һәзрәт (ә) бу суалын ҹавабында бујурду: «Ҝөрмәдијим Аллаһа неҹә ибадәт едәрдим?! Заһирдәки ҝөзләр һеч заман ону ҝөрмәз. Јалныз иман нуру васитәси илә гәлбләр ону дәрк едәр».

Лигауллаһ һаләти, гијамәтдә һамыја мүәссәр олар. Чүнки гијамәт сәһнәсиндә Аллаһ-тәаланын гүдрәти, һәтта кор гәлбләри дирилдәҹәк гәдәр ашкарланар.

Суал 14: Донуз әти нә үчүн һарамдыр?

Ҹаваб: «Бәгәрә» сурәсинин 173-ҹү ајәсиндә белә бујурулур: «Аллаһ сизә өлмүш һејваны, ганы, донуз әтини вә Аллаһдан башгасынын ады илә кәсиләнләри јемәји гәти һарам етмишдир».

Артыг сүбут едилмишдир ки, инсанын гәбул етдији гидалар, онун руһијјә вә әхлагында тә’сирләр гојур. Бир һәдисдә белә бујурулур: «Ган ичән инсанларын гәлби о гәдәр дашлашыр ки, өз ата-аналарыны, өвладларыны гәтлә јетирмәкдән белә чәкинмирләр»^[10].

Донуз әтиндән ән чох истифадә едән авропалылар арасында донуз, гејрәтсизлик символудур. Әҝәр һејванат аләминин ҹинси һәјатыны диггәтлә изләјә билсәк, донузун ҹинси һәјатында һеч бир һәдд-һүдуда тәсадүф етмәрик. Донуз әтиндән истифадә едән инсанлар, адәтән, аиләдә намус мәсәләләринә биҝанә олур.

Донуз әтини Һәзрәти Муса (ә) да һарам билдирмишдир. Инҹилдә ҝүнаһкарлар донуза охшадылыр вә мәһз бу һејван, шејтанын тәҹәссүмү һесаб едилир.

Бу һејван чох вахт өз ифразаты илә гидаландығындан, инсан сағламлығы үчүн чох горхулу олан ики нөв паразит дашыјыҹысыдыр. Бир ајда он беш мин јумурта гојан бу гурдлар инсан организминә дүшдүкдә, ган чатышмамазлығы, дизентерија, ревматизм вә бир чох диҝәр хәстәликләрә сәбәб олур. 1 кг донуз әтиндә һәмин гурдлар 400 милјон јумурта гоја билир. Бир чох өлкәләрдә, о ҹүмләдән Русијада ујғун хәстәликләр сәбәбиндән гыса мүддәтли дә олса, дәфәләрлә донуз әтинин истифадәси гадаған едилмишдир.

Суал 15: Бәни-Исраилин инәк маҹәрасында нәдән данышылыр?

Ҹаваб: Гур’ани-кәримин «Бәгәрә» сурәсиндә растлашдығымыз бу әһвалат өз ријакарлығы илә Муса пејғәмбәрә (ә) олмазын әзијјәтләрини верән јәһудиләрин ич үзүнү ачыр, онларын иман дәрәҹәсини ҝөстәрир.

Маҹәра белә баш верир: Бәни-Исраилдә бир нәфәр гәтлә јетирилир. Гәбиләләр арасында гатилин кимлији илә әлагәдар ҝүҹлү гаршыдурма јараныр. Тајфалар бу ишдә бир-бирләрини иттиһам едирләр. Нәһајәт, гәрара ҝәлирләр ки, бу мүбаһисәдә һакимлији Мусаја һәвалә етсинләр. Муса өз гөвмүнә дејир: «Аллаһ сизә бир инәк кәсмәнизи әмр едир». Онлар Мусаја итаәт етмәк әвәзиндә «бизи мәсхәрәјәми гојурсан», «о инәк нә ҹүр олмалыдыр», «онун рәнҝини бизә билдир» вә башга бу кими јерсиз суалларла сөһбәти узадырдылар. Нәһајәт, инәк кәсилир вә Аллаһын әмри илә онун әтиндән бир парчасы өлүјә тохундурулур. Гәтлә јетирилмиш шәхс дирилир. Ујғун сурәнин 72-ҹи ајәсиндә бујурулур: «Јадыныза салын ки, сиз о заман бир нәфәри өлдүрүб, онун гатили барәсиндә мүбаһисә едирдиниз. Аллаһ ҝизләтдијинизи ашкара чыхарандыр».

Суал 16: Мүнафиг кимдир вә ону неҹә танымалы?

Ҹаваб: Гур’ани-кәримдә инсанларын үч гисмә - мө’мин, мүнафиг вә кафир тәбәгәләринә бөлүндүјүнү билирик. О да мә’лумдур ки, Аллаһа һәгиги иман ҝәтирәнләр мө’мин, Аллаһын варлығыны инкар едәнләр исә, кафир адланыр. Бәс мүнафиг кимдир? «Мүнафиг» сөзү ријакар, икиүзлү мә’наларыны верир. Гур’ан ајәләриндә бу тәбәгә һаггында белә бујурулур: «Аллаһ мүнафигләрин халис јаланчы олдугларына шәһадәт верир», «Онлар дилдә иман ҝәтирдиләр, гәлбләриндә исә кафир олдулар».

Бүтүн дөвр вә ҹәмијјәтләрдә мүнафигләр олмушдур. Онлар һәмишә инсанлар арасында нифаг салмыш, өз ҝизли дүшмәнчиликләри илә Ислам дининә кафирләрин вура билмәјәҹәкләри зәрбәләри вурмушлар.

Бәс онлары неҹә танымалы? Ајә вә һәдисләрә әсасланараг, мүнафигләрә мәхсус беш сифәти гејд етмәк олар:

1. Бөјүк иддиаларда олар, чох данышыб, аз әмәл едәрләр

2. Бир мүһитә дүшдүкдә о мүһитин рәнҝини алар, һәмин ҹәмијјәтин хошладығы сөзләри данышар, мө’минләрә «биз иман ҝәтирдик», мүхалифләрә «биз сизинләјик» дејәрләр

3. Өзләрини халгдан ајырар, ҝизли мәҹлис вә ҹәмијјәтләр тәшкил едәрләр

4. Һијләҝәрлик едәр, јалан данышар, јағлы дилини ишә салар, хәјанәт едәрләр;

5. Өзүнү елмли, халгы ҹаһил, өзүнү ағыллы, халгы исә, ахмаг һесаб едәр.

Суал 17: Нә үчүн дуамыз гәбул олмур?

Ҹаваб: Бүтүн чәтинликләр гаршысында дуадан јетәринҹә ҝүҹ алмағын мүмкүнлүјүнә кифајәт гәдәр дәлилләр вардыр. Бәс нә үчүн бә’зән дуаларымыз гәбул олмур? Һәзрәти Әли (ә) дуанын гәбул олмасынын сәбәбләрини белә бәјан едир: «Дуаларыныз она ҝөрә гәбул олмур ки, гәлбиниз сәккиз һалда хәјанәт етмишдир: Аллаһ-тәаланы таныдыныз, амма онун һаггыны јеринә јетирмәдиниз; Ҝөндәрдији Пејғәмбәрә (с) иман ҝәтирдиниз, сонра онун бујурдугларына мүхалиф олдунуз; Гур’ан охудунуз, амма она әмәл етмәдиниз; Дединиз Аллаһын әзабындан горхуруг, амма әзаба дүчар едәҹәк ишләр ҝөрдүнүз; Дединиз Аллаһын мүкафатына чатмаг истәјирик, амма әмәлләриниз сизи бу мүкафатлардан узаг салды; Аллаһын не’мәтләриндән јејир, амма шүкр етмирсиниз; Әмр олунду ки, шејтанла дүшмән олун. Дилдә «дүшмәник» дединиз, амма әмәлдә онунла мүхалиф олмадыныз; Башгаларында ејиб ахтарыб, өз ејибләринизә ҝөз јумдунуз»^[11].

Суал 18: Салман Фарси Ислама неҹә ҝәлди?

Ҹаваб: Һәзрәти Мәһәммәд (с) «Салман биздәндир» бујурмагла, Онун һансы иман мәртәбәсиндә олдуғуну ән садә шәкилдә ифадә етмишдир. Бәс Иранда доғулуб боја-баша чатмыш Сәлман неҹә олду ки, Пејғәмбәрин (с) ән јахын адамларындан биринә чеврилди?

Һәлә ҝәнҹ икән, Салман јашадығы шәһәрин һакиминин оғлу илә достлуг едирди. Бир ҝүн өз досту илә сәһраја ова чыхан Салман, Инҹил охујан раһиблә растлашды. Раһиб ҝәнҹләрә Инҹил һаггында данышыб, Аллаһа итаәтә, ҝүнаһдан узаглыға чағыран тә’сирли кәламлар охуду. Раһиб онлара деди ки, доғру диндә олмајанларын кәсдикләри һејванларын әти һарамдыр. Нәһајәт, онлар сағоллашыб ајрылдылар. Амма ҝәнҹләр тез-тез сәһраја ҝедиб, раһибин сөјләдији илаһи кәламлардан фејз апарардылар.

Бир ҝүн һакимин оғлу сүфрәјә отурмагдан имтина едиб, сүфрәдәки јемәкләрин һарам олдуғуну билдирди. Һаким вәзијјәтин нә јердә олдуғуну өјрәниб, раһиби өз әјаләтиндән чыхарды. Салманла һакимин оғлу раһиблә ҝетмәк гәрарына ҝәлсәләр дә, достунун јубандығыны ҝөрән Салман, јола дүшдү.

Илк әввәл раһиблә бирҝә Мосулда мәскунлашан Салман, бир мүддәт сонра өз мүәллими илә бирликдә Бејтүл-мүгәддәсә јола дүшдү.

Бир ҝүн Салманы гәмли ҝөрән мүәллим онун пәришанлығынын сәбәбини сорушанда, о, белә деди: «Бүтүн јахшылыглар кечмиш нәсилләрә гисмәт олуб, пејғәмбәрләрлә бирҝә јашајыблар». Мүәллими она тәсәлли вериб, сон пејғәмбәрин зүһурунун һәлә гаршыда олдуғуну билдирди.

Бејтүл-мүгәддәсдән Мосула гајыдаркән, ҝөзләнилмәз һадисәләр сәбәбиндән мүәллимини итирән Салман бир әрәбә әсир дүшдү. Әрәб Салманы Мәдинәјә ҝәтириб, гул кими сатды.

Бир ҝүн Салман Мәдинәјә ҝәлмиш бир шәхсин, өзүнү пејғәмбәр кими тәгдим етдијини ешитди. Јубанмадан бу шәхсин олдуғу јери сораглајан Салман, нәһајәт, ону бир мәҹлисдә тапды. Салманын сон пејғәмбәрин нишанәләри һаггында кифајәт гәдәр мә’луматлы иди. Әтрафында хејли инсан топланмыш шәхсә јахынлашыб, бу әламәтләри јохламаға фүрсәт ахтарды. Һәмин шәхс гәлби иманла долу Салман үрәјини охујурмуш кими, ону јахына чағырды вә либасыны чијниндән галдырыб, она нә исә ҝөстәрди. Пејғәмбәрлик мөһрүнү өз ҝөзләри илә ҝөрән Салманда бир зәррә дә шәкк галмады ки, гаршысындакы шәхс сон пејғәмбәрдир.

Суал 19: Зина етмәјә иҹазә вармы?

Ҹаваб: Ајә вә һәдисләрдә зинанын бөјүк ҝүнаһлардан олдуғуна кифајәт гәдәр дәлил вардыр. Үмумијјәтлә, бәшәр тарихи боју бу әмәл ән чиркин әмәлләрдән һесаб олунмушдур.

«Әл-минар» тәфсириндә белә бир рәвајәт нәгл олунур: «Бөјүк бир мәҹлисдә ҹаван бир оғлан ајаға галхыб, һәзрәт Мәһәммәдә (с) белә бир суал верди: «Мәнә иҹазә верәрсәнми зина едим?». Мәҹлисдән онун бу суалына е’тираз сәсләри уҹалды. Амма һәзрәт Пејғәмбәр (с) мүлајимликлә ону јахына чағырыб, гаршысында әјләшдирди вә мәһәббәтлә сорушду: «Әҝәр бир шәхс сәнин анан вә ја баҹынла зина етмәк истәсә, разы оларсанмы?». Ҝәнҹ «разы олмарам» деди. Һәзрәт сөзүнү белә сона јетирди: «Бил ки, халг да онун гызлары илә зина едилмәсинә разы дејилдир».

Суал 20: Јаланчы пејғәмбәри неҹә танымалы?

Ҹаваб: Пејғәмбәрлик бир груп пак инсана әта олунмуш бөјүк илаһи мәгамдыр. Пејғәмбәрләр бәшәријјәтин доғру јола һидајәти үчүн ҝөндәрилмиш елчиләрдир.

Әҝәр бир шәхс тибб елминдән анлајышы олмадығы һалда һәкимлик иддиасына дүшүб бир нечә инсанын һәјатына сон гојурса, јаланчы пејғәмбәр бүтүн бәшәријјәти дүнја вә ахирәт әзабына сүрүкләјир. Он дөрд әср әввәл һәзрәт Мәһәммәдин (с) рисаләти илә пејғәмбәрлик миссијасы баша чатса да, јаланчы пејғәмбәрләр бу ҝүн дә јағышдан сонра ҝөбәләк кими баш галдырмагдадырлар. Бәс онлары неҹә танымалы вә неҹә ифша етмәли?

Унутмајаг ки, нә заманса өз пејғәмбәрлијини е’лан етмиш Муса, Иса, Мәһәммәд (с) вә саир пејғәмбәрләри ҹәмијјәт суалла гаршыламышдыр. Онлардан пејғәмбәрликләринин сүбутуна дәлилләр истәнилмишдир. Муса өз мө’ҹүзәли әсасы, Иса өлүләри дирилтмәси, Һәзрәти Мәһәммәд (с) Гур’анын е’ҹазы вә шәггүл-гәмәр кими һадисәләрлә бүтүн шүбһәләри арадан галдырмышлар. «Исра» сурәсинин 88-ҹи ајәсиндә бујурулур: «Де ки, бүтүн инсанлар вә ҹинләр ҹәм олараг бүтүн гүввәләрини ишә салсалар белә, Гур’ан мислиндә бир китаб ҝәтирә билмәзләр». Ҝәлин, пејғәмбәрлик фикиринә дүшәнләрдән мө’ҹүзә истәјәк!

Суал 21: Инсан нә үчүн өлүмдән горхур?

Ҹаваб: Әксәр инсанларын өлүмдән горхдуғу сирр дејилдир. Ајә вә һәдисләрдән мә’лум олур ки, бу горхунун ики әсас сәбәби вардыр:

1. Инсанларын бөјүк бир һиссәси өлүмү јохлуг вә сон кими анлајыр. Бу анлашылмаз јохлуг һисси, инсан дүшүнҹәсини тәлатүмә ҝәтирир. Бир ҝүн јашадығы һәјата сон гојулаҹағыны дүшүнән инсан, өлүм ады ҝәләндә мүдһиш бир горхуја гәрг олур.

2. Икинҹи груп инсанлар, өлүмдән сонракы һәјатын варлығына инансалар да, јол вердикләри ҹинајәт вә ҝүнаһлар уҹбатындан өлүмдән, әмәлләрин һесаб анындан горхуја дүшүрләр. Бу гәбил инсанлар, мәһз ҹәза ҝүнүнүн сыхынтысындан хофланараг, өлүмдән гачмаға чалышырлар. «Бәгәрә» сурәсинин 95-ҹи ајәсиндә охујуруг: «Онлар өз әмәлләрини билдикләринә ҝөрә, өлүмү әсла истәмәзләр».

Амма пејғәмбәрләрә вә илаһи китаблара иман ҝәтириб, өлүмдән сонракы һәјата инананлар, ибадәт едиб хејир ишләрә чалышанлар, өлүмү дүнја чәтинликләриндән гуртулуш кими гәбул едәрләр.

Дин вә вәтән уғрунда ҹанындан кечән инсанлар, әбәди һәјатын варлығына инанмыш, бөјүк амаллар јолунда ҹанларыны әсирҝәмәмишләр.

Суал 22: Һарут вә Марут кимдир?

Ҹаваб: Бабил мәмләкәтиндә олмуш бу ики мәләк һаггында сајсыз-һесабсыз әфсанәләр ујдурулмушдур. Һәтта тәфсирчиләрдән дә бә’зиләри, ујғун ҝәлмәјән фикирләр сөјләмишләр. Онлар Һарут вә Марутун јерә енмәси сәбәби барәдә белә дејирләр: «Аллаһ онлары јерә ендирди билсинләр ки, онлар да инсанларын јеринә олсајдылар, ҝүнаһа јол верәрдиләр. Онлар да јерә ендикдән сонра бөјүк ҝүнаһлара башладылар».

Гур’ани-кәримдә бујурулур: «Шејтанлар сеһри вә Бабилдә Һарут вә Марут адлы ики мәләјә назил оланлары халга өјрәдәрәк, кафир олдулар. Һалбуки, о ики мәләк «биз имтаһаныг, сән ҝәл кафир олма» демәмиш, кимсәни өјрәтмирди»^[12].

«Мәҹмәүл-бәјан»да бу ајәнин тәфсириндә охујуруг: «Бабил өлкәсиндә сеһр вә ҹаду өз зирвәсинә чатмышды. Бу, халгы чох нараһат едирди. Аллаһ-тәала инсан сурәтиндә ики мәләк ҝөндәрди ки, халга сеһр вә ҹадунун тә’сирсизләшдирилмәси јолларыны өјрәтсинләр.

Мәләкләр мәҹбур олдулар ки, сеһр-ҹадуја гаршы мүбаризә апараҹаг инсанлара онун јолларыны да өјрәтсинләр. Һәмин адамлардан бир дәстәси өјрәндикләриндән суи-истифадә едәрәк, сеһрбазлара гошулдулар. Һансы ки, мәләкләр онлара хәбәрдарлыг етмишдиләр ки, бу биликләрдән пис мәгсәдлә истифадә етмәк күфрдүр».

Суал 23: Нүбүввәт, рисаләт вә имамәт бир-бириндән нә илә фәргләнир?

Ҹаваб: Аллаһ тәрәфиндән әмр алмыш үч тәбәгә мөвҹуддур: нәбиләр, рәсуллар вә имамлар.

Нүбүввәт мәгамына чатмыш шәхс (нәби), Аллаһдан вәһј гәбул едир вә вәһј ҝөстәришләринә еһтијаҹы оланлары мә’луматландырыр.

Рисаләт мәгамындакы шәхс исә тәблиғ едир, илаһи һөкмләри ҹәмијјәтдә јајыр вә дүшүнҹәләрдә ингилаб етмәк үчүн чалышыр.

Имамәт мәгамына сечилән шәхс исә илаһи һөкмләр әсасында һөкумәт тәшкил едәрәк, халга рәһбәрлик едир. Әҝәр һөкумәт тәшкил етмәјә гүввәси чатмаса, имкан дахилиндә илаһи бујругларын јеринә јетирилмәсинә сә’ј ҝөстәрир.

Ислам Пејғәмбәри (с) дә дахил олмагла, әксәр пејғәмбәрләр һәр үч мәгама малик олмушлар: һәм вәһј алмыш, һәм бу вәһји тәблиғ етмиш, һәм дә илаһи һөкмләрин иҹрасы үчүн чалышмышлар. Имам һәм мә’нәви рәһбәр, һәм тә’лимчи, һәм дә һакимдир.

Бүтүн имтаһанлардан чыхмыш Ибраһим пејғәмбәр (ә) имамлыг мәгамы илә мүкафатландырылыр. Имам, өз шәфәгләри илә тәбиәт аләмини ҹанландыран ҝүнәшә бәнзәјир.

Гејд едәк ки, нүбүввәт вә рисаләт мәгамлы бә’зи пејғәмбәрләрин имамәт мәгамы олмамышдыр.

Суал 24: Аллаһы зикр етмәк нә демәкдир?

Ҹаваб: «Зикр» әрәбҹәдән тәрҹүмәдә «јада салмаг» демәкдир. Аллаһ-тәала Гур´анда бујурур: «Мәни јада салын ки, мән дә сизи јада салым»^[13].

Сөзсүз ки, Аллаһы јада салмаг, тәкҹә дилә аид дејилдир. Дил гәлбин тәрҹүмәчисидир. Аллаһын зикри дедикдә, инсанын Ону бүтүн варлығы илә јада салмасы нәзәрдә тутулур. Бу елә бир зикрдир ки, инсаны ҝүнаһдан узаглашдырыр, ону итаәтә сөвг едир.

Һәзрәт Пејғәмбәр (с) бујурур: «Бу үммәтдә үч иши там јеринә јетирмәјә гүввә чатмыр: вар-дөвләтдә дин гардашы илә бәрабәрлик, әдаләтли мүһакимә илә халгын һүгугуна риајәт, Аллаһын ардыҹыл зикри. Зикр «сүбһаналлаһ», «әлһәмду лиллаһ», «ла илаһә илләллаһ», «әллаһу әкбәр» дејил. Зикр одур ки, гаршыја һарам иш чыхдыгда ,Аллаһы јада салыб, бу ишдән узаг оласан»^[14].

Амма унутмаг олмаз ки, өз мисилсиз әзәмәтинә бахмајараг, Аллаһ-тәала «Мәни јада салын ки, мән дә сизи јада салым» бујурур. Инсанын бу мәһдуд вә кичик дүнјада Аллаһы хатырламасы, онун һүдудсуз вә әбәди ахирәт аләминдә Аллаһ тәрәфиндән хатырланмасы илә нәтиҹәләнир.

Суал 25: Үһүд дөјүшүндә мүсәлманлар нә үчүн мәғлуб олдулар?

Ҹаваб: Ислам тарихиндән мә’лумдур ки, Бәдр дөјүшүндә мүсәлманлара мәғлуб олан Гүрејш тајфасындан 70 нәфәр өлдүрүлдү. Әбу Сүфјан гәзәбләри сојумасын, дејә гадынлары ағламаға белә гојмады. Гүрејш «интигам» дејә фәрјад чәкирди.

Һәзрәт Пејғәмбәрин (с) әмиси Аббасдан Гүрејшин нөвбәти дәфә Мәдинәјә һүҹуму барәдә мәктуб алды. Пејғәмбәр (с) Мәдинә әһлини топлајыб, онларла мәсләһәтләшмә апарды. Мүсәлманлардан бир групу дүшмән гошунунун ҝүҹүнү нәзәрә алараг, шәһәрдән чөлә чыхмамағы, Гүрејшлә Мәдинәнин дар күчәләриндә дөјүшмәји тәклиф етдиләр. Амма Сә’д ибни Мәаз да дахил олмагла, дөјүшҝән ҹаванлар буну өзләринә сығышдырмајыб, Мәдинәдән чыхмағы исрарла тә’кид етдиләр. Һәзрәт Пејғәмбәр (с) Мәдинәдән чыхмаға мејилли олмаса да, чохлуғун тәклифини гәбул етди.

Дөјүш башлады вә мүсәлманлар бир ҝүҹлү һәмлә илә дүшмән гошунуну ҝери отуртдулар. Гүрејшин там мәғлуб олдуғуну зәнн едән мүсәлманлар, јанылмышдылар. Мүсәлманларын архајынлашмасындан истифадә едән дүшмән, әкс һүҹума кечәрәк, Үһүд дөјүшүндә гәләбә газанды.

Бу дөјүшдә мүсәлманларын мәғлубијјәтинин дөрд әсас сәбәби вардыр:

1. Исламы тәзә гәбул едәнләрдән бир һиссәси Аллаһын гејби јардымларындан архајынлашараг, лазымы дөјүш һазырлығы ҝөрмәмишдиләр.

2. Һәзрәт Пејғәмбәрин (с), охатанларын сәнҝәрдә галмасына даир вердији әмрә итаәтсизлик ҝөстәрилди.

3. Мүсәлманлардан бир һиссәси дүшмәни тә’гиб етмәк әвәзинә, силаһы јерә гојуб, гәнимәт ардынҹа гачды.

4. Әввәлки Бәдр дөјүшүндәки гәләбәдән архајынлашан мүсәлманлар, Үһүд дөјүшүндә дүшмәнин ҝүҹүнү дүзҝүн гијмәтләндирмәмишдиләр.

Суал 26: Ҝүнаһ олан мәҹлисдә отурмаг олармы?

Ҹаваб: Ән’ам сурәсинин 68-ҹи ајәсиндә бујурулур: «Ајәләримизә истеһза едәнләри ҝөрдүјүн заман онлар сөһбәти дәјишәнә гәдәр онлардан үз чевир. Әҝәр шејтан буну сәнә унутдурса, хатырлајандан сонра о залым тајфа илә отурма». Ујғун әмрә итаәт етмәјәнләрә хәбәрдарлыг олунур: «Белә мәҹлисләрдә иштирак етсәниз, сиз дә онларын тајы олаҹаг, онларын агибәти илә растлашаҹагсыныз»^[15].

Ајә вә һәдисләрдән ашағыдакы нәтиҹәләр чыхыр:

1. Ҝүнаһ мәҹлисиндә иштирак, ҝүнаһда иштирак кимидир;

2. Белә мәҹлисдә иштирак едән шәхс, ја ҝүнаһын гаршысыны алмалы, ја да һәмин мәҹлиси тәрк етмәлидир;

3. Белә мәҹлисләрдә сакит отуранын ҹәзасы, ҝүнаһкарларын ҹәзасы гәдәрдир;

4. Ҝүнаһа јол верилмәјән мәҹлисләрдә кафирләрлә отурмаг олар;

5. Ҝүнаһкарларла меһрибан мүнасибәт нифаг нишанәсидир. Чүнки һәгиги мүсәлман, илаһи һәдләрин позулдуғу мүһитдә раһат дајана билмәз.

Суал 27: Тәвәссүл нәдир?

Ҹаваб: «Тәвәссүл» әрәбҹәдән тәрҹүмәдә «мүәјјән васитә илә мәгсәдә јахынлашмаг истәји» мә’насыны верир. «Маидә» сурәсинин 35-ҹи ајәсиндә бујурулур: «Еј иман ҝәтирәнләр, Аллаһдан горхун. Она јахынлашмаг үчүн васитә ахтарын» («вәбтәғу иләјһил-вәсилә»).

Ујғун ајәдәки «вәсилә» сөзүнүн мә’насы чох ҝенишдир. Инсаны Аллаһа јахынлашдыран бүтүн шејләр ‒ Аллаһа вә Онун Рәсулуна (с) иман, ҹиһад, намаз, зәкат, оруҹ, һәҹҹ, сәдәгә вә саир хејир ишләр бу јахынлыг үчүн вәсиләдир.

Гејд етдик ки, тәвәссүл васитә ахтармагдыр. Пејғәмбәрләрин, имамларын, салеһ бәндәләрин шәфаәти дә тәвәссүлә аиддир. Һәтта Аллаһы пејғәмбәрләр, имамлар вә салеһләрин мәгамына анд вермәк, бу ҝениш мә’наја дахилдир.

Пејғәмбәр вә имамлара тәвәссүл, јә’ни онлар васитәси илә Аллаһа јахынлашмаг о демәк дејилдир ки, инсан инсана ибадәт едир, ширкә дүчар олур. Јухарыда гејд олундуғу кими, тәвәссүл нәинки Гур’ана зидд дејил, һәтта ајәләрлә тәсдигләнир. «Ниса» сурәсинин 64-ҹү ајәсиндә охујуруг: «(Ја пејғәмбәр) Онлар өзләринә зүлм етдикләри заман, дәрһал сәнин јанына ҝәлиб Аллаһдан бағышланмаг диләсәјдиләр вә пејғәмбәр дә онлар үчүн әфв истәсәјди, әлбәтдә, Аллаһын төвбәләри гәбул едән вә мәрһәмәтли олдуғуну биләрдиләр».

Суал 28: Чохлуг һәмишә һаглыдырмы?

Ҹаваб: Бә’зән ешидирик: әҝәр спиртли ички писдирсә, нә үчүн дүнјада бөјүк әксәријјәт ондан истифадә едир?

«Маидә» сурәсинин 100-ҹү ајәсиндә Аллаһ-тәала бујурур: «Ја пејғәмбәр, де ки, мурдар шејин чохлуғу сәни һејрәтә ҝәтирсә белә, мурдарла пак бир ола билмәз».

Бәшәр тарихи боју мүбаһисәсиз гәбул олунан мәсәләләрдән бири дә, кәмијјәт вә кејфијјәт анлајышларынын бир-бириндән асылы олмамасыдыр. Бунунла белә, ҹаһил инсанлар өз батил фикирини сүбута јетирмәк үчүн чохлуғу дәлил ҝәтирир. Бу надан дәстәнин фикиринҹә, әҝәр чохлуг спиртли ички ичәрсә, демәк спиртли ичкиләр пис дејил вә сән дә ичә биләрсән; әҝәр әксәријјәт фаизлә пул ҝөтүрүб, фаизлә пул верирсә, демәк сәләм пис дејил вә сән дә сәләмчи ола биләрсән вә с. Һансы ки, чохлуғун рә’јинә табе олуб, һәгигәтдән јан кечмәк мүнафигләрә мәхсус сифәтдир.

Кор-коранә чохлуға табечилик, батилә һагг дону ҝејиндирир вә һәгигәт унудулур. Бәшәријјәтин бәдбәхтчиликләринин әсас сәбәбләриндән бири дә, мәһз бу дүшүнҹә тәрзидир. «Ән’ам» сурәсинин 116-ҹы ајәсиндә охујуруг: «Әҝәр сән јер үзүндә оланларын әксәријјәтинә итаәт етсән, онлар сәни Аллаһын јолундан аздырарлар. Онлар анҹаг зәннә ујар вә анҹаг јалан данышарлар».

Суал 29: Инсанлары һагга дә’вәт едиб, батилдән чәкиндирмәк ваҹибдирми?

Ҹаваб: «Маидә» сурәсинин 105-ҹи ајәсиндә охујуруг: «Еј иман ҝәтирәнләр, нәфсинизи горујун. Сиз доғру јолда олсаныз, јолдан азанлар сизә һеч бир зәрәр јетирмәзләр».

Исламда һәр бир мүсәлмана ваҹиб бујурулмуш он әмәл сырасында әмр бе мә’руф (доғру јола әмр) вә нәһј әз мүнкәр (азғынлыгы гадаған етмә) дә вардыр. Лакин бә’зиләри јанылараг, јухарыда зикр едилмиш ајәдән белә нәтиҹә чыхарырлар ки, һәрә өз һәјат тәрзини мүәјјән етмәли вә јолундан азанлара мане олмамалыдыр.

Рәвајәт олунур ки, һәзрәт Пејғәмбәрин (с) вә онун јахынларынын иштирак етдији бир мәҹлисдә «әмр бе мә’руф» вә «нәһј әз мүнкәр» мөвзусунда сөһбәт ҝедирди. Ҝәнҹ мүсәлманлардан бири сөһбәтә гарышараг, јухарыдакы ајәни мисал ҝәтирәрәк, «доғру јола чағырыша һаҹәт галырмы»,-дејә суал верир. Һәзрәт Пејғәмбәр (с) бујурду: «Доғру јола әмр един вә бу јолдан азанларын гаршысыны алын. Амма елә бир заман ҝәлсә ки, инсанлар дүнјаны үстүн тутсалар, пахыллыг вә нәфс онлара һаким олса, һәр кәс јалныз өз фикирини бәјәнсә, бу ҹаһилләрдән узаглашыб, өзүнүзлә мәшғул олун»^[16].

Демәк, ујғун ајәдәки ҝөстәриш, јалныз мүәјјән дөврә аиддир. Дин, вәтән, милләт севҝисини анлајан инсан билир ки, әтрафдакы инсанлара лагејидлик ҹәмијјәти учурума сүрүкләјир.

Суал 30: Мүсәмма әҹәл нәдир?

Ҹаваб: «Ән’ам» сурәсинин 2-ҹи ајәсиндә бујурулур: «Одур сизи палчыгдан јарадан, сонра исә әҹәли мүәјјән едән. Аллаһын јанында Мүсәмма ‒ мә’лум бир әҹәл дә вардыр».

Ајәдән мә’лум олур ки, инсан үчүн ики әҹәл, ики өлүм вардыр: мүсәмма ‒ мә’лум әҹәл вә садәҹә әҹәл. Башга ајәләрдән, еләҹә дә Әһли-бејт (ә) һәдисләриндән фајдаланан тәфсирчиләр бу гәнаәтдәдирләр ки, мүсәмма әҹәл тәбии өлүм, әҹәл исә гејри-тәбии өлүмдүр.

Өз тәбии е’тибары илә бир чох мөвҹудлар узун мүддәт јашаја биләҹәји һалда, мүәјјән бир сәбәб үзүндән гәфил өлүмлә растлашырлар. Беләҹә, гәфил өлүм тәбии өлүмү габаглајыр. Инсан да беләдир. Әҝәр она верилмиш өмрү гысалдаҹаг манеәләр ортаја чыхмаса, тәбии өлүмәдәк јашаја биләр. Мәсәлән, бир нефт лампасынын ијирми саатлыг нефти варса, әҝәр бир манеә олмаса, о бу ијирми сааты јанмағында давам едәҹәк. Онун ијирми саатдан сонра сөнмәси тәбии өлүмүн бир мисалыдыр. Амма гәфил әсән бир күләк бу лампаны бирҹә саатдан сонра да сөндүрә биләр.

Гејри-тәбии өлүмүн вахтыны гоһум-әграбаны тез-тез јохламагла ҝеҹикдирмәк олар. Амма тәбии өлүмүн вахтыны дәјишмәк гејри-мүмкүндүр. Гур’ани-кәримдә бујурулур: «Һәр бир үммәтин әҹәл вахты вардыр. Онларын әҹәли ҝәлиб чатдыгда, бирҹә саат белә нә јубанар, нә дә тезләшәр»^[17].

Суал 31: Пејғәмбәрлијә нә үчүн мәләк сечилмәди?

Ҹаваб: Һәзрәт Пејғәмбәр (с) вә онун ҝәтирдији ајинләрә мүхалиф оланлар, өз чиркин мәгсәдләринә чатмаг үчүн мин бир бәһанә ҝәтирир, бүтүн васитәләрә әл атырдылар. Бу бәһанәләрдән бири дә, пејғәмбәр олараг мәләк јох, инсанын сечилмәсиндән доған наразылыг иди. Һансы ки, һәзрәт Мәһәммәдин (с) пејғәмбәрлијинә кифајәт гәдәр дәлил вар иди. Икинҹи бир тәрәфдән, белә бир е’тираз тәкҹә һәзрәт Мәһәммәдә (с) гаршы јох, бүтүн пејғәмбәрләрә гаршы јөнәлмишди вә олдугҹа јерсиз ҝөрүнүрдү.

Бәс Гур’ани-кәримдә бу барәдә нә дејилир? «Ән’ам» сурәсинин 8-ҹи ајәсиндә Аллаһ-тәала бујурур: «Әҝәр биз елә бир мәләк ҝөндәрсәјдик, иш битмиш олар вә иман ҝәтирмәјәнләрә бир ан белә мөһләт верилмәзди».

Мараглыдыр, нә үчүн мөһләт верилмәзди? Ҹаваб чох садәдир: Аллаһ-тәала инсаны әзаба дүчар етмәздән әввәл, она хәбәрдарлыг едир. Хәбәрдарлыг һәм сөз, һәм дә ҝөзлә ола биләр. Мәсәлән, бир инсана «овҹумда гызыл олдуғуна инанмасан, сәни ҹәзаландыраҹағам» дејирсән. Бу сөзлә хәбәрдарлыгдыр. Ҝөзлә хәбәрдарлыг одур ки, овҹундакы гызылын бир тәрәфини о шәхсә ҝөстәрәсән. Сөзлә хәбәрдарлыға мәһәл гојмајан инсана дүшүнмәк үчүн мөһләт вермәк олар. Амма ҝөзү илә ҝөрдүкдән сонра инанмајан шәхсә мөһләт вермәк үчүн һеч бир әсас јохдур. Пејғәмбәр олараг мәләк ҝөндәрилмәси, гејбин ашкарланмасы вә ҝөзлә ҝөрүнән сон хәбәрдарлыгдыр. Аллаһ-тәала исә, инсаны әгл мүлкү илә мүкафатландырараг, ону үстүн етмишдир. Һејванлар да ҝөрдүјүнү һисс едир, дујур. Иман исә, заһир ҝөзү илә ҝөрдүјүнә јох, бәсирәт ҝөзү илә ҝөрдүјүнә инанмагдыр. Нөвбәти ајәдә охујуруг: «Әҝәр биз ону мәләк етсәјдик, јенә дә инсан гијафәсиндә ҝөндәрәр вә онлары бир даһа шүбһәјә салардыг».

Суал 32: Илк мүсәлман кимдир?

Ҹаваб: Гур’ани-кәримин «Ән’ам» сурәсинин 163-ҹү ајәсиндә бујурулур: «(Ја Мәһәммәд, де ки) онун һеч бир шәрики јохдур. Мәнә белә бујурулмушдур вә мән илк мүсәлманам».

Ајәдән ачыг-ашкар мә’лум олур ки, илк мүсәлман һәзрәт Мәһәммәддир (с). Амма «Јунис» сурәсинин 72-ҹи ајәсиндә Нуһ пејғәмбәрин, «Бәгәрә» сурәсинин 128-ҹи ајәсиндә Ибраһим пејғәмбәрин, «Јусиф» сурәсинин 101-ҹи ајәсиндә исә, Јусиф пејғәмбәрин мүсәлманлығы һаггында мә’лумат верилир.

Бә’зи тәфсирчиләрин фикиринҹә, һәлә руһлар аләминдә Аллаһ-тәаланын дә’вәтинә илк мүсбәт ҹаваб верән инсан, һәзрәт Мәһәммәд (с) олдуғу үчүн илк мүсәлман да о һесаб едилмәлидир.

Амма башга бир фикир дә мөвҹуддур. «Мүсәлман» сөзүнүн лүғәти мә’насы «тәслим олан» демәкдир. Бу бахымдан Адәм пејғәмбәрдән башлајараг, Аллаһ әмринә бүтүн тәслим оланлар мүсәлмандырлар.

«Мүсәлман» сөзүнүн икинҹи мә’насы, Ислам динини гәбул едән шәхсләрә шамил олунур вә бу бахымдан илк мүсәлман һәзрәт Мәһәммәд (с) олмушдур.

Суал 33: Адәм (ә) ҝүнаһкардырмы?

Ҹаваб: Јәһудиләрин вә мәсиһиләрин мүгәддәс китабларына әсасән, Адәм (ә) чох ағыр ҝүнаһа јол вермишдир. Лакин Ислам мәнбәләриндә Адәмин ҝүнаһа јол вердији гәтијјәтлә инкар олунур.

Билирик ки, Адәм илаһи пејғәмбәрләрдәндир. Гур’ан ајәләринә әсасән, илаһи пејғәмбәрләр ҝүнаһ едә билмәз. Бә’зиләринин ҝүнаһ адландырдығы мүәјјән әмәлләр исә, мүтләг ҝүнаһ дејил, «тәрки-әвла»дыр. «Әвланын» лүғәти мә’насы, «ән үстүн» демәкдир. «Тәрки-әвла» ән үстүн, ән јахшы әмәлин тәрк едилмәсидир. Мәсәлән, чох варлы бир адам касыб гоншусуна бөјүк көмәкләр ҝөстәрә биләҹәји һалда, ҹүз’и бир јардым ҝөстәрир. Бу варлығын һаггында елә иттиһамлар ирәли сүрүлүр ки, ҝуја һәмин шәхс ҝүнаһа јол вериб. Әслиндә исә, һеч бир ҝүнаһ баш вермәјиб. Садәҹә, јахшы бир иши тәрк едиб.

Илаһи дәрҝаһа јахын инсанларын әмәлләри, онларын мәгамына ҝөрә өлчүлүр. Ади бир инсан үчүн ҝүнаһа һесаб олунмајан әмәл, өвлијалар үчүн гүсур сајыла биләр. Она ҝөрә дә, тәрки-әвлаја јол вермиш пејғәмбәрләр, дәрһал ҹәзаландырылырлар.

Адәмин гадаған олунмуш ағаҹа тохунмасы ҝүнаһ јох , тәрки-әвладыр. Бу әмәлә ҝөрә, ади бир адам һеч вахт ҹәзаландырылмазды. Адәм пејғәмбәрин ҹәзаландырылмасынын сәбәби, онун јүксәк мәгамы иди. Аллаһ-тәала «бу ағаҹа јахынлашмајын, јохса өзүнүзә зүлм едәнләрдән оларсыныз» бујурараг, садәҹә, Адәмә хәбәрдарлыг етмишдир.

Суал 34: Муса (ә) нә үчүн төвбә етди?

Ҹаваб: Муса пејғәмбәр Бәни-Исраил тајфасынын инадкарлығы гаршысында бир чох чәтинликләрлә үз-үзә ҝәлирди. «Ниса» сурәсинин 153-ҹү ајәсиндә Аллаһ-тәала бујурур: «(Ја Мәһәммәд) китаб әһли сәнин онлара ҝөјдән бир китаб ендирмәјини истәјирләр. Һалбуки, онлар Мусадан бундан даһа бөјүјүнү истәмиш вә «бизә Аллаһы ашкар ҝөстәр» демишдиләр».

Бәни-Исраилин бу ахмаг истәји гаршысында Мусанын Аллаһ-тәалаја мүраҹиәт етмәкдән башга јолу галмамышды. Беләҹә, Муса Бәни-Исраилин нүмајәндәси олараг «Еј Рәббим, өзүнү мәнә ҝөстәр», деди. Мусанын истәји гаршысында, Аллаһ-тәала бујурду: «Сән мәни әсла ҝөрә билмәзсән. Лакин даға бах. Әҝәр о јериндә дура билсә, сән дә мәни ҝөрә биләрсән».

Гур’анда белә бујурулур ки, Аллаһ-тәала даға тәҹәлли етди вә дағ парча-парча олду. Муса һушуну итирди. Ајыландан сонра исә бу јерсиз истәјә ҝөрә төвбә етди.

Муса (ә) Бәни-Исраилин истәјини јеринә јетирдији һалда, нә үчүн өзү төвбә етмәли иди? Тәфсирчиләрин фикиринҹә, Муса Бәни-Исраилин нүмајәндәси олараг онларын тәрәфиндән төвбә едирди.

Суал 35: Нә үчүн дүнја бир анда јарадылмады?

Ҹаваб: «Ә’раф» сурәсинин 54-ҹү ајәсиндә бујурулур: «Һәгигәтән, Аллаһ-тәала ҝөјләри вә јери алты ҝүндә хәлг етди». Мараглыдыр ки, ҝөрәсән, мисилсиз әзәмәт саһиби олан Рәббимиз нә үчүн дүнјаны бир анда јаратмады?

Тәфсирчиләр бу фикирдәдирләр ки, һәр һансы бир ишин бир анда һәјата кечмәмәси, һәмин ишин һикмәти һаггында дүшүнмәјә имкан верир. Мәсәлән, инсанын ана бәтниндә доггуз ај мүддәтиндә мәрһәлә-мәрһәлә формалашмасы, јараданын әзәмәтини даһа да ашкар ҝөстәрир.

Аллаһ-тәала јери вә ҝөјләри бизим өлчүләрлә һәр бири нечә милјон ил давам етмиш алты дөвүрдә јаратмышдыр. Гур’анда бујурулан алты ҝүн, бизим ијирми дөрд саатлыг ҝүнүмүздән тамам фәргләнир. Бу алты ҝүнүн һикмәтлә долу олан һәр аны, илаһи елмин әзәмәтиндән данышыр.

Бәс бу алты ҝүндә һансы һадисәләр баш верди?

Илк ҝүн, топлу газ формасында олан дүнја өз оху әтрафында фырланараг парчаланды вә планетләр јаранды; Икинҹи ҝүн, планетләрдән бә’зиси көзәрмиш, бә’зиси исә донмуш һалда дајаныглы вәзијјәтә кечди. Үчүнҹү ҝүн, ҝүнәш системи јаранмагла, јер ҝүнәшдән ајрылды. Дөрдүнҹү ҝүн, јер сојуду вә һәјат үчүн шәраит јаранды. Бешинҹи ҝүн, отлар вә ағаҹлар јарадылды. Алтынҹы ҝүн һејванлар вә инсан јер үзүндә заһир олду.

Суал 36: Әса әждаһаја чеврилә биләрми?

Ҹаваб: «Ә’раф» сурәсинин 107-ҹи ајәсиндә охујуруг: «Муса әсасыны атды вә о, дәрһал ашкар ҝөрүнән әждаһаја чеврилди».

Мусанын әсасынын әждаһаја чеврилмәси һадисәсини ики бахымдан изаһ етмәк олар: Әввәла, гејд едәк ки, бүтүн пејғәмбәрләр мө’ҹүзә илә ҝәлдикләри кими, Муса (ә) да мө’ҹүзә илә ҝәлмишди вә бу мө’ҹүзәләрдән бири дә, әса иди. Бу һадисәнин ади инсанлара тәәҹҹүблү ҝөрүнмәси, мө’ҹүзәнин маһијјәтини тәшкил едир. Әҝәр бир һадисә тәәҹҹүб доғурмурса, ону мө’ҹүзә һесаб етмәк олмаз. Муса өз пејғәмбәрлијини мө’ҹүзә илә сүбута јетирмәли иди. Бүтүн материја ганунларынын табе олдуғу Аллаһын ирадәси илә бу мө’ҹүзә баш тутду.

Икинҹиси, унутмаг олмаз ки, тәбиәт аләминдәки бүтүн һејванлар да, диҝәр ҹанлылар кими торпагдан јаранмышдыр. Әҝәр һәм әждаһа, һәм дә әсанын дүзәлдилдији ағаҹ торпагдан јаранмышдырса, онларын бир-биринә чеврилмәсиндә елмлә узлашмајан һеч бир шеј јохдур. Тәәҹҹүб доғуран исә, кечид просесидир. Әҝәр бир дамла нүтфә доггуз ај дејил, бир анда инсана чеврилсәјди, бу да тәәҹҹүблү оларды. Әслиндә, әсадан әждаһа јаранмасына нисбәтән нүтфәдән инсанын јаранмасы, даһа да дәрин бир просесдир. Биринҹи һадисәни даһа е’ҹазкар ҝөстәрән просесин мәрһәлә-мәрһәлә јох, бир анда һәјата кечмәсидир.

Суал 37: «Мәнзәләт» һәдисиндә нә дејилир?

Ҹаваб: Һәзрәт Пејғәмбәрин (ә) бујуруглары арасында адыјла танынан мәшһур һәдисләрдән бири дә, «Мәнзәләт» һәдисидир. Бу һәдис һәм шиә, һәм дә сүннәт әһли алимләри тәрәфиндән нәгл олунмушдур. Ән мәшһур сүнни мәнбәләри «Сәһиһи-Бухари», «Сәһиһи-Мүслим»дә ады чәкилән һәдислә растлашырыг.

Һәдисдә бујурулур: «Пејғәмбәр (с) Тәбука јола дүшәркән, Әлини (ә) өз јериндә гојду. Әли (ә) әрз етди: «Мәни ушаглар вә гадынлар арасында гојурсан?». Һәзрәт пејғәмбәр бујурду: «Разы дејилсәнми ки, Һарун Муса үчүн неҹә идисә, сән дә мәним үчүн елә оласан?!»^[18].

Һәдисләрдә гејд олунур ки, бир ҝүн Мүавијә Сә’дә деди: «Нә үчүн Әлијә лә’нәт охумурсан?». Сә’д деди: «Һәзрәт пејғәмбәрин Әли (ә) һаггында бујурдуғу үч шеј јадыма дүшүр вә лә’нәт дејә билмирәм». Сонра Сә’д ујғун мәнзәләт һәдисиндә һәзрәт Пејғәмбәрин (с) бујурдуғу ҹүмләни вә даһа башга ики кәламы зикр едир.

Башга бир рәвајәтдә нәгл олунур ки, Өмәр ибни Хәттаб бир кишинин Әлијә (ә) лә’нәт охудуғуну ҝөрүр. Кишијә дејир: «Зәннимҹә, сән мүнафигсән. Чүнки һәзрәт Пејғәмбәр (с) Әлинин һаггында белә бујуруб: «Һарун Муса үчүн һансы мәгамдајдыса, Әли дә мәним үчүн һәмин мәгамдадыр»^[19].

Суал 38: Инсан һејвана чеврилә биләрми?

Ҹаваб: «Ә’раф» сурәсинин 166-ҹы ајәсиндә бујурулур: «Гадаған олунмуш ишә сајмазјана мүнасибәт бәсләдикләри вахт, онлара әмр етдик: «Зәлил мејмунлара дөнүн!».

Мүхтәлиф ајәләрдән мә’лум олур ки, јолуну азмыш түғјанчы тајфалары Аллаһ-тәала мүхтәлиф ҹүр ҹәзаландырыр. Јухарыдакы ајә, бир груп азғын инсанын ҹәза олараг һејвана дөндәрилдијини хәбәр верир. Бурада инсанын руһән, јохса ҹисмән һејванлашмасындан сөһбәт ҝедир. Елми нөгтеји-нәзәрдән инсанын ҹисмән һејвана дөнмәси гејри-мүмкүндүр. Һәјат шәраитинин дәјишмәси тә’сири алтында, организмдә јени биоложи әламәтләр јарана биләр. Мутасија адланан бу дәјишмә, организми гисмән дәјишә биләр. Демәк, инсанын һејвана чеврилмәси, јалныз мө’ҹүзә јолу илә мүмкүндүр.

Амма тәфсирчиләрин кичик бир һиссәси бу фикирдәдирләр ки, ујғун ајәдә сөһбәт руһән һејванлашмадан ҝедир. Онларла разылашмајан әксәр тәфсирчиләр, белә бир һадисәнин тәкамүл ганунуна зидд олдуғуну ашкар едирләр. Онлар билдирирләр ки, тәкамүл гануну, тәкамүл просесини кечән организмә аиддир. Һансы ки, һәјатда истисналар вардыр. Мәсәлән, јашыдлары инкишафда олан бир јенијетмә, һансыса бир хәстәлик уҹбатындан ҹылызлаша биләр.

Рәвајәтләрдән ајдын олур ки, һәмин һејвана дөндәрилмиш инсанлар, јалныз бир нечә ҝүн јашаја билдиләр. Әҝәр нәзәрә алсаг ки, тәкамүл просесинә ујғун ҝәлмәјән бүтүн һадисәләр давамсыз олур (мәсәлән, ики башлы инсан вә һејванлар чох аз јашајыр), демәк гәзәбә дүчар олмуш һәмин инсанлар ҹисмән мејмуна дөндәрилмишләр.

Суал 39: Зәрр аләми нәдир?

Ҹаваб: Мүхтәлиф Ислам мәнбәләриндә зәрр аләми һаггында мә’лумат верән кифајәт гәдәр рәвајәт вардыр. Лакин биз јалныз бир Гур’ан ајәси әтрафында данышаҹағыг. «Ә’раф» сурәсинин 172-ҹи ајәсиндә бујурулур: «Хатырла ки, бир заман Рәббин Адәм оғулларынын белләриндән өвладларыны чыхарыб, онлары өзләринә шаһид тутараг, сорушмушду: «Мән сизин Рәббиниз дејилмәмми?».

«Өвладлар» кими тәрҹүмә олунмуш «зүрријјәт» кәлмәсинин «зәрр» көкүндән алындығы билдирилир. Ајәдә һаггында данышылан һадисә һарада баш верир? Мө’тәбәр һәдисләрә әсасланан әксәр Ислам тәфсирчиләри, бу һадисәнин зәрр аләминдә баш вердијини јазырлар.

Рәвајәтә ҝөрә, Адәм хәлг едилән заман онун сон нәфәрәдәк бүтүн өвладлары белиндән зәррәләр шәклиндә хариҹи олду. Әгл вә шүура малик олан бу зәррәләрин ешитмә вә данышма ҝүҹү вар иди. Онлар «мән сизин Рәббиниз дејиләмми» суалына «бәли, Рәббимизсән»,-дејә ҹаваб вердиләр. Бу сорғу-суалда мәгсәд нә иди? Ајәләрдән ајдын олур ки, бу сорғу-суалла Аллаһ-тәала өз хәбәрдарлығыны сона јетирирди. Башга сөзлә, белә бир хәбәрдарлыгдан сонра гијамәт ҝүнү кимсә «биз бундан хәбәрсиз идик» дејә билмәјәҹәкди.

Ујғун ајә инсанда Аллаһа е’тигадын фитри олдуғуну бир даһа тәсдиг едир.

Суал 40: Гијамәт нә заман баш верәҹәк?

Ҹаваб: Рәвајәтә ҝөрә, Гүрејш тајфасындан бир нечә нәфәр гоншу әјаләтдәки јәһуди алимләрлә ҝөрүшүб, һәзрәт Мәһәммәди (с) сусдурасы суаллар һазырлајырдылар. Бу суаллардан бири дә, гијамәтин нә заман бәрпа олаҹағы иди. Онлар һәзрәтин һүзуруна ҝәлиб бу суалы верәндә, ајә назил олду: «Сәндән гијамәт һаггында сорушурлар ки, нә вахт гопаҹаг? Де ки, о анҹаг Рәббимә мә’лумдур»^[20].

Белә бир суал ортаја чыхыр ки, бу һадисәдән һәтта пејғәмбәрләрин хәбәрсиз галмасынын сәбәби нәдир?

Тәфсирчиләр белә гејд едирләр ки, әҝәр гијамәт сааты мә’лум олсајды, кими узаг ҝөрүб архајынлашар, кими дә јахын ҝөрүб тә’сирләнәрди. Бу һадисәнин бүтүн инсанлара һәр заман тә’сирли галмасы үчүн онун вахтынын гејри-мүәјјән галмасы зәрури иди.

Бүтүн планетләрин орбитиндән чыхыб парчаланаҹағы, ҝүнәшин вә улдузларын сөнәҹәји, о ағыр интизары инсаны, һејвани һиссләрдән узаглашдырыр, ону бөјүк сорғу һаггында дүшүнмәјә сөвг едир. «Гијамәт» сурәсиндә бујурулур: «Ҝөзләрин һејрәтдән бәрәләҹәји, ај тутулаҹағы, ҝүнәшлә ај бирләшәҹәји заман ‒ мәһз о ҝүн инсан «гачыб гуртармаға јер һарададыр», сорушаҹаг. Хејир, һеч бир сығынаҹаг олмајаҹаг. О ҝүн дураҹаг јер, анҹаг Аллаһын һузурудур!».

Суал 41: Пејғәмбәр (с) гејб аләминдән хәбәрдар идими?

Ҹаваб: Мәһдуд мүталиәли бир гисм инсан бә’зән бир ајәни охумагла нәтиҹә чыхарыр. Белә ајәләрдән бири дә, «Ә’раф» сурәсинин 188-ҹи ајәсидир. Ајәдә дејилир: «Әҝәр гејби билсәјдин, сөзсүз ки, даһа чох хејир тәдарүк едәрдин вә мәнә пислик дә тохунмазды». Бу ајә һәзрәт Мәһәммәдин (с) дилиндән бујурулур. Амма ајәдән бу нәтиҹә чыхмыр ки, пејғәмбәр гејб аләминдән тамамилә хәбәрсиз иди. Садәҹә олараг, пејғәмбәрин бу саһәдәки билији мәһдуд иди. О, бу барәдә Аллаһ-тәаланын өјрәтдији гәдәр билирди. «Ҹин» сурәсинин 26, 27-ҹи ајәләриндә охујуруг: «Гејби билән анҹаг Аллаһдыр вә өз гејбини кимсәјә әјан етмәз; бәјәниб сечдији пејғәмбәрдән башга!».

Пејғәмбәрләр һәм мадди, һәм дә мә’нәви ҹәһәтдән ҹәмијјәтә рәһбәрлик етмәјә вәзифәли олдугларындан, онларын бир сыра биликләрә еһтијаҹы лабүддүр. Бу саһәдә гејб аләминдән билијә нә гәдәр еһтијаҹлары вардырса, о гәдәр дә билирләр. Гејб аләминдән мә’луматы олмајан шәхс, өз дөврүнүн рәнҝини алыр вә онун биликләри башга бир заман вә шәраит үчүн јетәрсиз олур. Бујуруглары дүнја һәјатынын сонунадәк ејни тә’сирдә галан һәзрәт Мәһәммәд (с), һеч шүбһәсиз, гејб аләминдән хәбәрдар иди. Дүнјәви рәһбәрләрин исә, јалныз өз дөврү вә өз шәраитиндә тә’сирли олдуғу ҝөз габағындадыр.

Суал 42: Гур’ан охунан заман сусуб, ону динләмәк ваҹибдирми?

Ҹаваб: Бу барәдә Гур’анда бујурулур: «Гур’ан охунан заман, ону динләјин вә сусун ки, бәлкә рәһм олунасыныз»^[21].

Ибн Әббас нәгл едир ки, илк әввәлләр мүсәлманлар намаз заманы сөһбәт едәр, бир-бирләринә суал верәрдиләр. Јухарыдакы ајә назил олдугдан сонра намаз заманы әлавә данышыглар гадаған едилди.

Бәс башга вахтлар неҹә, Гур’ан охунаркән данышмаг олармы? Рәвајәт олунур ки, имам Садиг (ә) бујурмушдур: «Истәр намаз вахты, истәрсә дә башга вахтлар Гур’ан охундуғуну ешидәркән сусуб, ону динләмәк лазымдыр». Һәтта, бә’зи һәдисләрә әсасән, Гур’ан охундуғуну ешидән пишнамаз јахшы олар ки, ајә гуртаранадәк сусуб, ону динләсин.

Јухарыда дејиләнләрдән ајдын олур ки, Гур’ан охундуғуну ешидән заман, сусмаг чох бәјәнилмиш бир ишдир. Бунунла белә сусмаг, ваҹиб дејилдир. Ислами мәнбәләрдә белә бир мүлаһизә дә вардыр ки, ҹәмијјәт намазында игтида едәнләрин намазын биринҹи вә икинҹи рәк’әтләриндә гираәт заманы сакит дајанмасы ујғун ајәдәки ҝөстәришә әсасланыр. Амма бу һалда да, сусмаг ваҹиб дејилдир (Игтида едән шәхс астадан зикр едә биләр).

Суал 43: Иманлы инсанда һансы хүсусијјәтләр олмалыдыр?

Ҹаваб: Гур’ан ајәләри вә Әһли-бејт һәдисләриндә мө’минләрә мәхсус бир чох сифәтләр садаланыр. Биз јалныз «Әнфал» сурәсиндә гејд едилмиш сифәтләрдән данышаҹағыг: «Мө’минләр јалныз о кәсләрдир ки, Аллаһын ады чәкиләндә үрәкләри горхудан титрәјәр».

Һәгиги мө’минләрдә үч мә’нәви вә ики әмәли кејфијјәт олур. Үч мә’нәви хүсусијјәт мәс’улијјәт һисси, иманын тәкамүлү вә тәвәккүлүдүр. Демәк, мө’мин инсан Аллаһ гаршысында мәс’улијјәт һисс едир вә онун бујурдуғу вәзифәләрдә сәһләнкарлыг ҝөстәрмир.

Мө’минләрин икинҹи мә’нәви хүсусијјәти одур ки, Аллаһын ајәләри охундуғу заман иманлары артар.

Тәкамүл бүтүн дириләрә мәхсус олан хүсусијјәтдир. Әҝәр инсанын гәлбиндә иман өлмәмишсә, о инкишаф етмәлидир. Дири иман исә, јалныз һәгиги мө’минләрин гәлбиндә олур.

Мө’минләрә мәхсус үчүнҹү сифәт, онларын јалныз Аллаһа тәвәккүл етмәсидир. Онларын дүшүнҹәләри о гәдәр уҹа вә ҝенишдир ки, зәиф тәбиәтли инсан нәслинә ҝүвәнмәзләр.

Мө’минләрин әмәли хүсусијјәтләри һаггында белә бујурулур: «Намаз гылар вә вердијимиз рузидән сәрф едәрләр». Ајдын олур ки, һәгиги мө’минләрин һәм Аллаһ, һәм дә ҹәмијјәт гаршысында әмәли вәзифәләри вардыр: ибадәт вә халга јардым!

Суал 44: Кафирләрлә илк силаһлы вуруш һансыдыр?

Ҹаваб: Мүсәлманларын кафирләрлә илк силаһлы вурушу Бәдр дөјүшүдүр. Әбу Сүфјан гырх нәфәрлик һеј’әт вә әлли мин динарлыг мал илә Шамдан гајыдырды. Һәзрәт Пејғәмбәр (с) дүшмәнин игтисади гүдрәтини сындырмаг үчүн онун әсас сәрмајәсинин топландығы бу карваны мүсадирә етмәк гәрарына ҝәлди. Бу гәрарын икинҹи әсас сәбәби, мәһз бу дүшмәнин ишҝәнҹәләриндән Мәдинәјә һиҹрәт едән мүсәлманларын Мәккәдәки итирдикләри вар-дөвләтләринин ҝери гајтарылмасы иди.

Үч јүз он үч нәфәрдән ибарәт мүсәлман мүбаризләр, башда һәзрәт Пејғәмбәр (с) олмагла, карваны изләдикләри бир вахт Гүрејш гошунунун һәрәкәти барәдә мә’лумат алдылар. Пејғәмбәрин (с) планлары, Мәдинәдәки ҹасуслар тәрәфиндән Әбу Сүфјана чатдырылмышды. О да өз нөвбәсиндә Мәккәјә атлы ҝөндәриб, карвана көмәк истәмишди. Әсас вар-дөвләти карванда олан мәккәлиләр, доггуз јүз әлли дөјүшчүнү, једди јүз дәвә вә јүз атлы көмәјә ҝөндәрмишди. Гошуна Әбу Ҹәһл башчылыг едирди. Мәккә илә Мәдинә арасындакы Бәдр мәнтәгәсиндә гошунлар үзбә-үз ҝәлди. Фүрсәтдән истифадә едән Әбу Сүфјан, карванла бирликдә арадан чыхды.

Дөјүшдән әввәл, һәзрәт Пејғәмбәр (с) дүшмәнә сүлһ тәклиф етди. Гүрејш башчыларындан сүлһ истәјәнләр олса да, Әбу Ҹәһл мане олду.

Беләҹә, һиҹрәтин икинҹи илиндә Бәдр мәнтәгәсиндә мүсәлманларын кафирләрлә илк силаһлы дөјүшү баш верди. Пејғәмбәрин (с) әмиси Һәмзә вә гошунун ән ҝәнҹ дөјүшчүсү Әли (ә) дүшмәнә сарсыдыҹы зәрбәләр ендирдиләр. Дөјүш мејданында Гүрејш гошунуна сары һүҹум чәкән гум туфаны, Гүрејшин дөјүш руһијјәсини тамам сындырмышды. Һәзрәт Пејғәмбәр (с) әлләрини ҝөјә галдырыб әрз етди: «Ја Рәбб, әҝәр бу дәстә гәтлә јетирилсә, кимсә сәнә ситајиш етмәјәҹәк».

Нәһајәт, дөјүш баша чатды. Мүсәлманлар үч дәфә аз гүввә илә дүшмәнин ҝүҹлү гошуну үзәриндә ҝөзләнилмәз гәләбә чалдылар.

Суал 45: Дүшмән ҝүҹлүдүрсә, дөјүшдән гачмаг олармы?

Ҹаваб: Јухарыдакы суала Гур’ан ајәләри белә ҹаваб верир:

«Еј иман ҝәтирәнләр, дөјүш мејданында кафирләрлә растлашдығыныз заман дөнүб гачмајын»^[22].

«Ичәриниздә ијирми сәбирли киши олса, мин кафирә галиб ҝәләр»^[23].

«Аллаһын дүшмәнини вә өз дүшмәнинизи горхутмаг үчүн кафирәләрә гаршы баҹардығыныз гәдәр гүввә вә дөјүш атлары тәдарүк един»^[24]. «Аллаһын изни олмајынҹа, һеч кәсә өлүм јохдур»^[25].

«Сизин ичәриниздән ики дәстә горхараг, ҝери чәкилмәк фикиринә дүшмүшдү. Һансы ки, Аллаһ онларын јардымчысы иди. Мө’минләр ҝәрәк Аллаһа тәвәккүл етсинләр»^[26].

«...Ким белә бир ҝүндә дүшмәнә арха чевириб гачарса, сөзсүз ки, Аллаһын гәзәбинә уғрамыш олар. Онун мәскәни ҹәһәннәмдир»^[27].

Ајәләрдән ачыг-ашкар ҝөрүнүр ки, дөјүшдән гачмаг Исламда бөјүк ҝүнаһлардан һесаб олунур.

Имам Әли ибн Муса әр-Риза (ә) белә бујурур: «Аллаһ-тәала ҹиһаддан гачмағы она ҝөрә һарам бујуруб ки, диндә сүстлүјә, Пејғәмбәр вә имамларын програмларынын тәһгиринә сәбәб олур. Мүсәлманларын дөјүшдән гачмасы сәбәбиндән дүшмән ҹәсарәтә ҝәлир».

Һәзрәт Әли (ә) ҹиһаддан гачмаға мүнасибәтини белә билдирир: «Һеч заман дүшмән гошунунун гаршысындан гачмадым вә кимсә мејданда мәнимлә үз-үзә ҝәлмәди. Ким ҝәлдисә, торпағы ганыјла сираб етдим»^[28].

Суал 46: Өзүнү пејғәмбәр мәсҹидинин сүтунуна бағлајан ким иди?

Ҹаваб: Тәфсирчиләрин фикиринҹә, «Билә-билә Аллаһа, онун пејғәмбәринә вә араныздакы әманәтләрә хәјанәт етмәјин»^[29] ајәси Әбу Ләбабә һаггында назил олмушду. Әбу Ләбабә кимдир?

Имам Садиг (ә) бујурур ки, һәзрәт Пејғәмбәрин (с) ҝөстәриши илә Мәдинә јәһудиләриндән бир һиссәси итаәтсизликләринә ҝөрә, ијирми бир ҝүн мүһасирәдә сахландылар. Нәһајәт, сүлһ тәклиф етмәјә мәҹбур олдулар. Һәзрәт (с) онларын хәјанәткарлығындан шүбһәләнәрәк, Сә’д ибн Мәаза табе олмаларыны истәди. Лакин јәһудиләр, Әбу Ләбабәнин һаким олмасыны арзуладылар.

Пејғәмбәр (с) бу тәклифи гәбул едиб, Әбу Ләбабәни онларын јанына ҝөндәрди. Сөһбәт заманы јәһудиләр Әбу Ләбабәдән Сә’д ибн Мәаз һаггында сорушдулар. Әбу Ләбабә боғазына ишарә едәрәк, Сә’д ибн Мәазы гәбул етмәјин онлар үчүн өлүмә бәрабәр олдуғуну анлатды. Әбу Ләбабәнин хәјанәтиндән Пејғәмбәри (с) аҝаһ едән ајә назил олду. Әбу Ләбабә һәлә ады чәкилән мәҹлисдән дурмамыш, шејтана ујараг, хәјанәт етдијини анлады. Өз хәјанәтиндән пешман олмуш Әбу Ләбабә, өзүнү пејғәмбәр мәсҹидиндә кәндирлә сүтуна бағлајыб, «Аллаһ-тәала төвбәми гәбул етмәсә, өләнәдәк аҹ вә сусуз галаҹағам», деди. Једди ҝүн, једди ҝеҹә бағлы вәзијјәтдә галан Әбу Ләбабә һушуну итирәндән сонра төвбәси гәбул олду. Һәзрәт Пејғәмбәр (с) өзү Әбу Ләбабәни сүтундан ачды. Бүтүн вар-јохуну сәдәгә вермәк истәјән төвбәкара, «үчдә бирини версән јетәр» -дејә бујурду.

Суал 47: Хүмсүн јарысынын Бәни-Һашимә мәхсус олмасы ајры-сечкилик дејилми?

Ҹаваб: Исламда иллик ҝәлирин еһтијаҹдан артыг галан хәрҹләнмиш һиссәсиндән тутулан бешдә бир верҝи хүмс адланыр. Икинҹи бир верҝи дә вардыр ки, конкрет саһәләри әһатә едир вә зәкат адланыр.

Хүмс һара хәрҹләнә биләр? Ислам һөкмләринә әсасән, хүмс ики јерә бөлүнүр: Исламын тәдриси илә мәшғул оланларын вә Бәни-Һашим нәслиндән олан фәгирләрин еһтијаҹларынын өдәнилмәсинә. Биринҹи һиссә «бејтүл-мал», икинҹи һиссә исә «сәһми садат» адланыр.

Бә’зиләри бу фикирдәдирләр ки, хүмсүн јарысынын Бәни-Һашимә, башга сөзлә, сејидләрә верилмәси ајры-сечкиликдир. Мүтләг әдаләтә әсасланан бир диндә, доғруданмы, ајрысечкилик мүмкүндүр? Сөзсүз ки, хүмс барәдә шүбһәләр мә’луматсызлыгдан доғур.

Әввәла, хүмсүн сејидләрә мәхсус олан һиссәси, јалныз иманлы вә фәгир сејидләрә верилә биләр. Бә’зи авамларын «новчасы гызылдан олса да, сејид хүмс ала биләр» фикри көкүндән јанлышдыр. Икинҹиси, сејид олмајанлар һәм хүмс, һәм дә зәкатдан истифадә едә биләрләрсә, сејидләрин зәкатдан истифадә етмәк һүгуглары јохдур.

Үчүнҹүсү, сејидләрин еһтијаҹы хүмсүн икидә бириндән азла өдәнәрсә, онларын пајынын галан һиссәсини бејтүл-мала әлавә етмәк олар.

Суал 48: Мүгавиләни, пејманы биртәрәфли гајдада позмаг олармы?

Ҹаваб: Исламда әһди-пејмана, мүгавиләјә вәфалы галмаға фөвгәл’адә әһәмијјәт верилмишдир. Һәтта кафирләр вә дүшмәнләрлә мүгавиләјә вәфасызлыг тә’кидлә писләнилмишдир. Бәс «Төвбә» сурәсиндә мүшрикләрлә мүгавиләләрин биртәрәфли гајдада ләғв олунмасы үчүн верилмиш ҝөстәриши неҹә гијмәтләндирмәк олар? Ујғун сурәнин 7-ҹи вә 8-ҹи ајәләриндән ајдын олур ки, бу мүгавиләләрә мүшрикләр елә әввәлҹәдән е’тинасызлыг ҝөстәрирдиләр.

Бир инсана вә ја бир милләтә зорла гәбул етдирилмиш мүгавиләни вә бир тәрәфли гајдада позмаг һеч дә әдаләтсизлик дејилдир. Чүнки зәифин мәҹбур едилдији бир мүгавилә, өзү әдаләтсизлик үзәриндә гурулмушдур.

Мүсәлманларын ујғун мүгавиләни ләғв етмәси, гәфил зәрбә мәгсәди дашымамышдыр. Мүшрикләрә дөрд ај мүддәтиндә мөһләт верилмиш, ҝөтүр-гој үчүн имкан јарадылмышдыр. Әҝәр һәзрәт Пејғәмбәрин (с) бу иши инсани үсуллара әсасланмасајды, Рәсуләллаһ бу дөрд ајлыг мөһләтлә дүшмәни јухудан ојатмазды.

Демәк, мүшрүкләрлә мүгавиләнин биртәрәфли гајдада позулмасы, бу мүгавиләнин әдаләтсиз әсаслар үзәриндә гурулмасы иди. Бу әдаләтсиз мүгавилә истисна олмагла, Пејғәмбәр (с) китаб әһли вә саир тајфаларла бағладығы бүтүн мүгавиләләрә өмүрүнүн сонунадәк һөрмәтлә јанашмышдыр.

Суал 49: Һарам пулла мәсҹид тикмәк олармы?

Ҹаваб: Шәриәт һөкмләринә әсасән, һеч бир шәхсин, һарам јолла газандығы пулу хәрҹләмәк һүгугу јохдур. «Төвбә» сурәсинин 18-ҹи ајәсиндә охујуруг: «Аллаһын мәсҹидләрини јалныз Аллаһа вә гијамәт ҝүнүнә иман ҝәтирән, намаз гылыб зәкат верән вә Аллаһдан башга һеч кәсдән горхмајанлар тә’мир едә биләрләр».

Мәсҹид тикмәјин әһәмијјәти барәдә һәдисләр чохдур. Һәзрәт Пејғәмбәр (с) бујурур: «Һәр кәс һәтта гуш јувасы өлчүсүндә олса да мәсҹид тикәрсә, Аллаһ-тәала беһиштдә онун үчүн бина уҹалдар».

Башга бир һәдисдә Һәзрәт (с) бујурур: «Һәр кәс мәсҹиддә бир чыраг јандырса, нә гәдәр ки, бу чыраг мәсҹиди ишыгландырыр, мәләкләр онун бағышланмасыны диләјәр»^[30].

Мәсҹидин абадлашдырылмасы мүгабилиндә вә’д едилән мүкафатлар әслиндә ики дәстәјә аиддир: Бунлардан бири һалал пулла мәсҹид бинасыны тикәнләр, икинҹиси мәсҹиди мә’нәви ҹәһәтдән дүзҝүн истигамәтдә абадлашдыранлардыр. Һарам пулла мәсҹид тикмәк ҝүнаһ олдуғу кими, мәсҹиддә динлә ујушмајан сөһбәтләрә јол вермәк дә ҝүнаһдыр. Бир сөзлә, «Илк ҝүндән бинасы тәгва үзәриндә гурулмуш мәсҹид, намаз гылынмаға даһа лајигдир»^[31].

Суал 50: Үзејир кимдир?

Ҹаваб: Гур’ани-кәримдә бујурулур: «Јәһудиләр «Үзејир Аллаһын оғлудур ... дедиләр»^[32].

Рәвајәтләрдән мә’лум олур ки, Үзејир јәһуди ҹәмијјәтинә бөјүк хидмәтләр ҝөстәрмиш дин башчыларындандыр. Бабил падшаһынын јәһудиләрә диван тутдуғу бир заманда онлара бөјүк хидмәтләр ҝөстәрән, вәтәнләринә гајытмасына наил олан, јандырылмыш Төвраты јенидән, гисмән бәрпа едән, мәһз Үзејирдир.

Јәһудиләр Үзејири бу хидмәтләри мүгабилиндә «Аллаһын оғлу» адландырмаға башладылар. Онлар Үзејирә бу ады һөрмәт мә’насында вердикләрини иддиа етсәләр дә, әслиндә, Аллаһа шәрик гошмушдулар.

Ислам Пејғәмбәри (с) јәһудиләрә суал верәндә ки, Муса Үзејирдән даһа әввәл вә даһа чох хидмәт етдији һалда она нә үчүн белә бир ад вермәмисиниз, јәһудиләр сусдулар^[33].

Илк әввәл Үзејир һөрмәт әламәти олараг «Аллаһ оғлу» адландырылса да, бир мүддәт сонра авамлар ону һәгигәтдә Аллаһ оғлу кими гәбул етмәјә башладылар. Мүасир дөврдә јәһудиләр арасында белә бир әгидә нәзәрә чарпмаса да, Үзејирин јәһудиләр тәрәфиндән ујғун ләгәблә чағырылмасы, тарихи ҝерчәкликдир.

Суал 51: Иса (ә) Аллаһын оғлудурму?

Ҹаваб: Мүасир дөврүмүздә христиан дүнјасынын әксәријјәти Исаны (ә), һәгигәтдә, Аллаһын оғлу кими таныјыр вә ону «Аллаһын оғлу» адландырырлар. Илкин Инҹилдән көклү шәкилдә фәргләнән бу ҝүнкү Инҹилләрдә, Исанын (ә) Аллаһын һәгиги оғлу олдуғу ачыг-ашкар иддиа едилир. Гур’ани-кәримдә Исанын (ә) өзүнүн белә бир иддиада олмадығы билдирилир. Иса (ә) өзүнү јалныз Аллаһын пејғәмбәри кими тәгдим етмишдир.

Үмумијјәтлә, «ата Аллаһ», «оғул Аллаһ», һәтта «ана Аллаһ» кими пуч вә әсассыз инамлар, гәдим һинд вә чин бүтпәрәстлијинә хасдыр. «Төвбә» сурәсинин 31-ҹи ајәсиндә бу барәдә дејилир: «Онлар Аллаһы гојуб, алимләрини вә раһибләрини, Мәрјәм оғлу Мәсиһи өзләринә танры етдиләр. Һалбуки, онлара анҹаг бир олан Аллаһа ибадәт етмәк әмр олунмушду. Ондан башга һеч бир Танры јохдур. Аллаһ мүшрикләрин она шәрик гошдуғу бүтләрдән узагдыр».

Мараглыдыр ки, бир заман Үзејири Аллаһын оғлу адландыран јәһудиләр, бу ҝүн ујғун фикирин ҝүлүнҹлүјүнү анлајыб, әввәлки иддиаларындан әл чәкдикләри һалда, христианлар һәлә дә руһ јүксәклији илә әввәлки фикирләриндә галырлар. Һансы ки, мүасир дөврдә шүурлу инсанын Аллаһдан инсан доғулмасы кими ҹәфәнҝијјата инанмасы гејри-мүмкүндүр. Бу, јалныз Аллаһа вә онун ҝөстәришләринә имансызлыг вә итаәтсизликдән доға биләр.

Суал 52: Әсрин имамы Меһди (ә) нә заман зүһур едәҹәк?

Ҹаваб: Дүнјада зүлмүн әршә дирәнәҹәји бир заман, әдаләт мүждәли хиласкарын зүһуру әксәр тәкаллаһлы динләрин инанҹыдыр. Ислам дининдә бу хиласкарын он икинҹи имам һәзрәт Меһди (ә) олдуғу билдирилир: «О, бир кәсдир ки, өз рәсулуну һидајәт вә доғру динлә ҝөндәрди. Мүшрикләрин хошуна ҝәлмәсә дә, ону бүтүн динләрә галиб едәр»^[34].

Бу ајәни тәфсир едән алимләр, нәһајәтдә, Исламын бүтүн динләрә галиб ҝәләҹәјини вә бүтүн јер үзүнә јајылаҹағыны хәбәр верирләр. Һәр ил Авропа, Америка, Африка вә дүнјанын мүхтәлиф нөгтәләриндә минләрлә инсанын Ислам динини гәбул етмәси, дејиләнләрә әјани сүбутдур. Амма мө’тәбәр һәдисләрә әсасән, Ислам јалныз имам Меһдинин (ә) зүһурундан сонра бүтүн дүнјаны там әһатә едәҹәкдир. Имам Багир (ә) јухарыдакы ајәнин тәфсириндә белә бујурур: «Бу ајәдә верилән вә’д Мәһәммәд (с) аиләсиндән олан Меһдинин (ә) зүһуру заманы һәјата кечәҹәкдир. Һәмин ҝүн јер үзүндә Мәһәммәд (с) һәгигәтини тәсдиг етмәјән бир нәфәр дә галмајаҹаг»^[35].

Ејни ајәнин тәфсириндә имам Садиг (ә) бујурур: «Һәлә ки, бу ајәнин маһијјәти ҝерчәкләшмәјиб. О заман ҝерчәкләшәҹәк ки, Меһди (ә) зүһур едәҹәк вә дүнјада бир нәфәр дә олсун кафир галмајаҹаг»^[36].

Һәдисләрдә һәзрәти Меһдинин (ә) зүһур әламәтләри ҝениш шәрһ олунмушдур. Гысаҹа, буну демәк олар ки, зүһур әрәфәсиндә дүнјада күфр, ситәм, ҝүнаһ өз сон һәддинә чатаҹагдыр. Амма бу зүһурун дәгиг вахты һаггында мә’лумат, јалныз Аллаһ-тәаланын ихтијарындадыр.

Суал 53: Вар-дөвләтин һарам бујурулмуш «кәнз һәдди» неҹә мүәјјән олунур?

Ҹаваб: Төвбә сурәсинин 34-ҹү ајәсиндә вар-дөвләт топлајанлар һаггында үмуми бир ганун зикр едилир: «Гызыл вә ҝүмүшү топлајыб ҝизләјәнләр, ону Аллаһ јолунда хәрҹләмәјәнләри шиддәтли бир әзабла мүждәлә». Ајәдәки јығылыб хәрҹләнмәјән сәрвәт «кәнз»дир.

Ҝүмүш вә гызылын мејдана чыхмасы, еһтијаҹындан артыг мәһсулу, мал-гарасы вә с. әмлакы оланлара гызыл вә ҝүмүш топламаг шәраити јаратды. �